AS MULLERES RURAIS: NORMATIVA E REALIDADE por José Fernando Lousada Arochena ,Maxistrado, docente e escritor  

26 Xullo, 2021 falamos de feminismo

 

Discriminación e violencia contra as mulleres rurais

 

As mulleres das zonas rurais (dedíquense a actividades do sector primario, secundario ou terciario, ou a actividades domésticas, de coidado ou informais, ou non se dediquen a actividade algunha, como é o caso das nenas) atópanse, en relación con todos os indicadores de xénero, en situación peor que os homes rurais e que as mulleres e os homes urbanos: as mulleres rurais dedícanse a traballos domésticos, de coidado e informais en maior medida; os seus empregos son máis precarios; o seu acceso á titularidade da explotación é limitado; o acceso á seguridade social é dificultoso e a miúdo con pensións mínimas ou prestacións non contributivas; sofren máis violencia de xénero; están menos representadas en tómaa decisións; presentan dificultades de acceso á Xustiza … Trátase dunha interacción entre os prexuízos de xénero e as características das zonas rurais (illamento xeográfico) e o seu (usualmente asociado) escaso desenvolvemento económico, social e cultural, que conduce á conservación das estruturas patriarcais á vez que é un caldo de cultivo para os prexuízos ruralistas.

En moitas rexións do Mundo, a situación das mulleres nas zonas rurais é especialmente grave: a pobreza e exclusión aféctanlles de maneira desproporcionada; o acceso á terra e aos recursos naturais sonlles denegados; soportan a maior parte da carga de traballo non remunerado debido aos estereotipos, á desigualdade dentro do fogar e á falta de infraestrutura e servizos nas comunidades rurais; é máis probable que non recibisen educación; corren un maior risco de ser vítimas de trata con fins de explotación sexual, traballo forzoso, matrimonio infantil e/ou forzado e outras prácticas nocivas; teñen máis probabilidades de caer enfermas, sufrir malnutrición ou morrer por causas prevenibles, e sofren desvantaxes en orde ao acceso á atención sanitaria.

 

A Convención CEDAW e o seu artigo 14

 

Por todas as anteriores circunstancias, a Convención sobre a eliminación de todas as formas de discriminación contra a muller (Nova York, 1979), principal instrumento universal de recoñecemento dos dereitos das mulleres, dedicou nada menos que un dos seus 30 artigos, o 14, á situación das mulleres rurais, establecendo (no seu parágrafo 1) a obrigación dos Estados Partes de ter en conta os problemas especiais a que fai fronte a muller rural e o importante papel que desempeña na supervivencia económica da súa familia, incluído o seu traballo nos sectores non monetarios da economía, e de tomar todas as medidas apropiadas para asegurar a aplicación das disposicións da presente Convención á muller das zonas rurais. Ademais, enumera (no seu parágrafo 2, letras a-h) unha lista de ámbitos de actuación especial: participar na elaboración e execución dos plans de desenvolvemento a todos os niveis; ter acceso a servizos adecuados de atención médica, inclusive información, asesoramento e servizos en materia de planificación da familia; beneficiarse directamente dos programas de seguridade social; obter todos os tipos de educación e de formación, académica e non académica, incluÍdos os relacionados coa alfabetización funcional, así como, entre outros, os beneficios de todos os servizos comunitarios e de divulgación a fin de aumentar a súa capacidade técnica; organizar grupos de autoaxuda e cooperativas a fin de obter igualdade de acceso ás oportunidades económicas mediante o emprego por conta propia ou por conta allea; participar en todas as actividades comunitarias; obter acceso aos créditos e préstamos agrícolas, aos servizos de comercialización e ás tecnoloxías apropiadas, e recibir un trato igual nos plans de reforma agraria e reasentamento; e gozar de condicións de vida adecuadas, en particular na vivenda, servizos sanitarios, electricidade e abastecemento de auga, transporte e comunicacións.

Atopámonos ante un artigo singular, visionario e inspirador, non obstante o cal está moi lonxe de alcanzar a súa plena efectividade (como desafortunadamente ocórrelle a toda a Convención CEDAW; sobre iso volveremos en relación con España).

— Singular nun dobre sentido: é o único artigo do Sistema de tratados de dereitos humanos das Nacións Unidas dedicado especificamente ao mundo rural; e é o único artigo da Convención CEDAW referido a unha condición específica dun colectivo de mulleres. Obviamente, os dereitos recoñecidos no Sistema de tratados de dereitos humanos de Nacións Unidas aplícanse todos a todos os seres humanos, vivan e traballen na cidade, ou o fagan no campo; e en particular os dereitos recoñecidos na Convención CEDAW aplícanse tanto ás mulleres urbanas como ás mulleres rurais. Pero non é menos certo que as mulleres rurais teñen unhas singularidades advertidas desde os traballos preparatorios da Convención CEDAW e causantes da existencia do artigo 14.

— Visionario, precisamente por advertir nun momento histórico en que aínda quedaban temporalmente afastadas as primeiras teorizacións doctrinales sobre os conceptos discriminación múltiple e interseccional, a existencia dunha interseccionalidade entre as desigualdades espaciais derivadas do illamento xeográfico e/ou das dificultades de comunicación característico de todas as zonas rurais e polas desigualdades socioeconómicas derivadas da súa (usualmente asociado) escaso desenvolvemento económico, social e cultural. Deste xeito, prodúcese a interacción (identificativa da discriminación interseccional) de dous sistemas de opresión (sexo / xénero; desigualdades espaciais / socioeconómicas), que supón un reforzamento das estruturas patriarcais á vez que é caldo de cultivo para os prexuízos ruralistas.

— Inspirador porque introduciu na axenda internacional a cuestión das mulleres rurais, tanto na axenda sobre a igualdade de xénero, como na axenda sobre o desenvolvemento rural, e, máis amplamente, na axenda xeral das Nacións Unidas.

Dentro da axenda sobre igualdade de xénero, o Comité CEDAW, implementado na Convención CEDAW, dedicou unha das súas Recomendacións Xerais, a 34 (2016), aos dereitos das mulleres rurais. A RG 34 constitúe unha declaración de validez universal dos dereitos das mulleres rurais con recomendacións para a súa efectividade dirixidas aos Estados partes e cuxa lectur cumpre pois, tras a súa aprobación, o artigo 14 da Convención CEDAW debe sempre aplicado e interpretado en conxunto coa RG 34.

Dentro da axenda sobre o desenvolvemento rural, a Declaración das Nacións Unidas sobre os Dereitos dos Campesiños (sic) e doutras Persoas que Traballan nas Zonas Rurais (Nova York, 2018), cuxo artigo 6, referido ás mulleres rurais, reproduce o artigo 14 da Convención CEDAW, aínda que ampliando o seu contido cunha referencia ao dereito a un emprego decente e ao dereito á protección fronte á violencia, se ben a reforma quedou corta respecto a algunhas propostas de organizacións de dereitos humanos que tamén alertaban do uso sexista da linguaxe na versión en lingua española.

Dentro da axenda xeral de Nacións Unidas, a Resolución “Transformar o noso mundo: a Axenda 2030 para o Desenvolvemento Sostible” (Nova York, 2015), contempla algunhas metas que teñen un especial interese para a situación das mulleres rurais, como a Meta 2.3 (“de aquí a 2030, duplicar a produtividade agrícola e os ingresos dos produtores de alimentos en pequena escala, en particular as mulleres”), a Meta 5.a (“emprender reformas que outorguen ás mulleres igualdade de dereitos aos recursos económicos, así como acceso á propiedade e ao control da terra e outros tipos de bens, os servizos financeiros, a herdanza e os recursos naturais, de conformidade coas leis nacionais”), ou a Meta 6.2 (“de aquí a 2030, lograr o acceso a servizos de saneamento e hixiene adecuados e equitativos para todos e poñer fin á defecación ao aire libre, prestando especial atención ás necesidades das mulleres e as nenas”).

 

Alcanzouse en España a efectividade plena destas normas internacionais?

 

A nivel lexislativo, a Lei Orgánica 3/2007, do 23 de marzo, para a igualdade efectiva de mulleres e homes, dedica especificamente un artigo, o 30, á igualdade de xénero no desenvolvemento rural, e, á súa vez, a Lei 45/2007, do 13 de decembro, para o desenvolvemento sostible do medio rural, dedica outro artigo, o 8, para garantir a aplicación transversal da igualdade de trato e oportunidades de mulleres e homes. Froito desta preocupación dobremente manifestada nas leis básicas sobre igualdade de xénero, e sobre desenvolvemento rural, ditouse a Lei 35/2011, do 4 de outubro, sobre titularidade compartida das explotacións agrarias, o Goberno de España adoptou medidas como o Plan para a promoción das mulleres do medio rural (2015-2018).

Pero a existencia de leis, nin sequera de convenios internacionais, garante a plena efectividade dos dereitos nesas normas recoñecidos. Sen un ánimo de exhaustividade, hai 5 importantes carencias que afectan en especial a España e Galicia.

En primeiro lugar, a ausencia de participación das mulleres nos plans de desenvolvemento rural pois a maioría das persoas titulares de ministerios de agricultura a nivel europeo son homes, e en particular a maioría das persoas en postos directivos no ministerio de agricultura español tamén son homes. Saltou aos medios esta cuestión pola denuncia de que nas políticas agrarias europea e nacional non se consideraba seriamente a perspectiva de xénero. Finalmente, a prensa publicou a decisión da comisión ministerial competente de introducir a perspectiva de xénero na política agraria española; con todo, a foto publicada en prensa delataba ou delataba unha composición de 8 homes e 2 mulleres. Resulta así estarmos nunha sorte de despotismo ilustrado: imos lexislar a favor das mulleres rurais, pero sen contar coas mulleres rurais.

En segundo lugar, as dificultades existentes en orde á protección fronte á violencia de xénero nun ámbito, como é o rural, onde as estruturas patriarcais son máis resistentes ao cambio. De novo, aquí xorde a crítica porque as estatísticas sobre violencia de xénero non desagregan os datos segundo zonas rurais e urbanas. A Macroenquisa de 2019 da Delegación do Goberno sobre Violencia de Xénero non fai esa desagregación pois, aínda que distingue entre municipios máis poboados e menos poboados á hora de presentar os datos, expresamente aclara que iso non se corresponde cunha desagregación entre zonas rurais e zonas urbanas. Tal carencia maniféstase como unha carencia significativa na medida en que se non coñecemos os factores diferenciais da violencia de xénero nas zonas rurais, dificilmente loitaremos contra ela con eficacia. E as asociacións de mulleres rurais veñen denunciando importantes focos de violencia de xénero no mundo rural ao que se une en ocasións as dificultades de acceso á Xustiza.

En terceiro lugar, a situación das mulleres inmigrantes dedicadas a labores agrarios tamén é motivo de preocupación, en especial naquelas zonas onde existe unha contratación masiva de temporeras para a recolección dos produtos do campo. Así ocorre en relación coa recolección do amorodo no campo de Huelva, onde se calcula que anualmente son contratadas unhas 20.000 mulleres provenientes na súa maioría de Marrocos. A súa condición de inmigrantes en país estranxeiro, descoñecendo moitas veces o idioma e as canles de denuncias de abusos, determinaron, unido ás súas circunstancias socioeconómicas vulnerables, a existencia de explotación e de abusos sexuais. Así o vén alertando a prensa nacional, aínda que non foi ata que a cuestión tivo repercusión internacional en particular na prensa alemá (un país onde se consome o amorodo onubense) que se acordaron medidas polos axentes sociais que se plasmaron fai un par de anos en convenios colectivos (canles de denuncia de discriminacións e implementación de protocolos antiacoso). Quizais sexa aínda axiña para realizar unha valoración, pero débese alertar en todo caso de que a implantación de medidas na letra da norma, nin sequera adoptadas polos axentes sociais, non garante unha eficacia real.

En cuarto lugar, tamén é destacable as dificultades de acceso das mulleres a postos directivos das cooperativas agrarias, mesmo naquelas cooperativas agrarias nas cales as mulleres son maioría de socios. Sobre esta cuestión, os poderes públicos comprometéronse, implementaron programas públicos de capacitación das socias na xestión cooperativa, e fomentouse o seu empoderamento a través de axudas tamén económicas A pesar do cal non parece que aínda haxa resultados satisfactorios.

En quinto lugar, a titularidade das explotacións agrarias adoita estar masculinizada, o que ás veces é bastante chocante pois o home nos matrimonios ou parellas rurais dedícase en moitas ocasións a un emprego alleo á explotación, sendo a muller a que asume o día a día das labores agrarias. Mesmo en ocasións a muller a titular da terra ou da casa, pero non da explotación porque foi o seu esposo quen xestionou a alta administrativa en actividades económicas. Así as cousas, as explotacións de titularidade masculina roldan as 2/3 partes, e as de explotacións de titularidade feminina o 1/3 restante, sendo de destacar que, a medida que se incrementa a dimensión económica da explotación, a presenza das mulleres decrece, o que é máis acusado no caso das mulleres novas. Para fomentar a titularidade compartida, e en aplicación do artigo 30 da O Igualdade, aprobouse a Lei 35/2011, do 4 de outubro, sobre titularidade compartida das explotacións agrarias. De novo aquí obsérvase como a norma e a realidade non sempre corren parellas pois dez anos despois da súa entrada en vigor atopámonos cunha implementación millorable: un total do 871 a xullo de 2021.

 

Conclusións

 

Poderíamos seguir manifestando carencias en orde á situación de igualdade de xénero das mulleres en zonas rurais en España, e en Galicia, pero as expostas parécennos xa suficientes (déficit de representación nas políticas de desenvolvemento, maior risco de violencia de xénero, situación vulnerable das traballadoras inmigrantes; carencias na dirección das cooperativas agrarias; masculinización da titularidade das explotacións agrarias e escasa implementación da titularidade compartida).

O que nos demostra a necesidade de seguir avanzando na implementación das normas ditadas en relación coas mulleres en zonas rurais. O esforzo normativo e institucional despregado a nivel internacional a raíz do artigo 14 da Convención CEDAW, e o despregado a nivel nacional desde a O Igualdade, deben servir para que a distancia entre a normativa e a realidade sexa cada vez menor en España e en Galicia.

The comments are closed.


GABINETE DE COMUNICACIÓN

Rúa do Hórreo, 65
15700 Santiago de Compostela
A Coruña
Teléfono [+34] 981 56 97 40
FAX [+34] 981 57 23 35

comunicacion@valedordopobo.gal