Unha reflexión literaria sobre a manada por Isabel Olmos Parés, Maxistrada do TSXG.

24 Setembro, 2019 falamos de feminismo, Violencia de xénero

A miña profesión desde fai máis de vinte anos é a de xuíz, pero o pracer de ler e escribir descubrino moito antes, cando era nena e escribía novelas imitando a Enid Blyton. Despois, os estudos e o traballo apartáronme da literatura ata que fai catro anos apunteime a un taller colectivo de escritura creativa, Polisemias, que dirixía Pedro Ramos. Ese ano publicamos entre todos un libro de relatos, A boneca rota; os contos tiñan un tema común: a violencia de xénero.
A raíz do suceso coñecido como A Manda de Pamplona, en xullo de 2016, decidín que escribiría unha novela na que o protagonista e narrador sería un dos seus integrantes. Impactárame o feito de que quen participou, non só eran persoas normais e correntes, senón que algúns tiñan como profesión a de protexer aos cidadáns. Ese é para min a feito clave da súa dimensión social. Cando empezou o xuízo da Manda, en febreiro de 2018, a novela co título de Non dorme ninguén xa estaba escrita e enviada a unha ducia de editoriais, onde foi rexeitada sistematicamente. Coincidiu ese momento cun extraordinario impacto mediático do xuízo, o que eu non buscara á mantenta; para min a transcendencia social da violación múltiple de Pamplona quedou clara desde o primeiro día.
En xaneiro de 2019, tiven a honra de quedar finalista con esta novela no I Premio Internacional de novela negra e denuncia social Auguste Dupin do editorial Distrito 93. Finalmente, en febreiro de 2019, unha editorial pequena de Madrid, Editorial MaLuma, ofreceuse a publicarma.
Non é a primeira vez que unha novela trata de ficcionar con máis ou menos exactitude un feito delituoso. Grandes novelas como A sangue frío, de Capote, ou O adversario de Enmanuel Carrère, ás que non pretendo sequera compararme, son exemplos de como pode tratarse de forma literaria un feito delituoso moi mediático, a medias entre a ficción e a realidade documentada, a través da información directamente obtida polo autor dos propios delincuentes. Neste caso, o texto só está inspirado no caso real, non está baseado nel, de modo que me permitín ficcionar (inventar) todas as reviravoltas que na miña opinión coexisten dentro dun grupo desas características, á vez que o suceso enmárcase nun contexto máis amplo. E é que a novela trata outros temas. O desencanto dos mozos, o sexismo, a violencia da sociedade, a droga, o desprezo polas tradicións, a sexualidade, a homofobia, a xenofobia, a falta de cultura, de valores, o materialismo.
Nese sentido, aínda que a novela pode clasificarse como novela negra en atención a que aborda aspectos sórdidos da existencia humana: o sexo como poder e o grupo como elemento de deshumanización dos seus integrantes, tamén tenta tratar outros temas conexos. Como afirma Dores Redondo, autora da triloxía do Batzan, trátase de mesturar o xénero de novela negro con outros aspectos e intereses que poidan enriquecela.
Cada un dos personaxes que se poden atopar na novela personifican diferentes aspectos da sociedade. Por unha banda, está o protagonista, Jorge, desencantado co seu traballo e a súa vida. Vai cumprir os trinta, pero aínda non atopou o seu sitio no mundo; xunto a el están Alex e Manu. Alex ten noiva e ela presiónao para ir vivir xuntos. Manu é o único que confía nos vínculos sacros dos colegas; a manda está por encima de todo o demais, pero en Pamplona as cousas empezan a complicarse cando Jorge coñece a Arantxa e abandónaos. Ela pode ser a súa salvación. Eles son tan só tres novos de barrio, da periferia de Madrid; eles representan a violencia, nas súas múltiples formas, e o sexismo, ingredientes básicos da novela e tamén da nosa sociedade.
En Pamplona coñecen a unhas mozas vascas de dezaoito anos. O seu comportamento confuso, queer, en contra, como diría Paul. B. Prezado, dun heterosexualismo de Estado provoca a confusión da manda, de Manu, que loita por reestablecer a orde establecida, que non é outro que a heterosexualidad normativa e obrigatoria. Tamén Jorge, o protagonista, ten un comportamento sexual confuso. Ese é un factor relevante na novela; a violencia sexual é tamén unha resposta, pouco elaborada, por suposto, a unha nova revolución sexual que aínda está por chegar, pero adivíñase. Nese sentido, a relación de Jorge e Arantxa representa o prototipo de relación amorosa predominante e que se nos vende nas películas, nas redes sociais e na publicidade. Nada que dicir na súa contra, pero esa relación vai ser sacrificada en aras de obxectivos máis importantes a xuízo do grupo.
Quero destacar tamén o feito de que o punto de vista non é o da vítima, nin o do policía ou detective que investiga, senón que a novela está narrada desde o punto de vista dun dos membros da manda, é dicir, dun dos autores da violación. Está narrada en primeira persoa, de modo que só coñecemos o que pensan os demais membros do grupo a través de Jorge; iso implica que o punto de vista da vítima é practicamente inexistente. Concibín dese modo a novela porque iso permitíame ser como unha especie de infiltrada, introducinme na mente de Jorge e de alí non saín ata o final. Podía alternar os puntos de vista, e pasar de Jorge a Alex e logo a Manu, pero construín eses personaxes de forma máis simple; os seus comportamentos e actitudes pasan así polo filtro de Jorge, o que dá un ritmo máis áxil á novela; aspecto este que tamén me parecía relevante. En definitiva, tratei de que esas 48 horas en Pamplona tivesen a mesma velocidade que a dunha manda real (formada por touros e mansos), cando percorre un peche calquera dos sanfermíns.
Puiden comprobar como o suceso da violación múltiple de Pamplona mobilizou a moitas mulleres de España, como non podía ser doutra forma, pero tamén a moitos homes. Espero que todos eles sexan futuros lectores.
Isabel Olmos Parés.

The comments are closed.


GABINETE DE COMUNICACIÓN

Rúa do Hórreo, 65
15700 Santiago de Compostela
A Coruña
Teléfono [+34] 981 56 97 40
FAX [+34] 981 57 23 35

comunicacion@valedordopobo.gal