Profesións xurídicas e igualdade por Dolores Fernández Galiño, Valedora do Pobo.

16 Decembro, 2020 falamos de feminismo
  1. UN POUCO DE HISTORIA.

No principio mesmo da tradición literaria occidental, en   a Odisea de Homero, no seu primeiro poema, atopamos o primeiro exemplo documentado dun home dicíndolle a unha muller que non pode falar en público. Penélope, a esposa de Ulises, escorrenta aos seus pretendentes mentres Ulises volve da guerra de Troia. Nese primeiro poema Penélope descende dos seus apousentos privados á gran sala do palacio onde un poeta canta, á vista dos seus pretendentes, as vicisitudes dos heroes gregos para volver ao seu fogar. Penélope pide que cante un tema máis alegre. Intervén entón Telémaco, o seu fillo: “Miña nai, vai dentro da casa e ocúpate dos teus labores propios, do tear e da roca … O relato estará ao coidado dos homes, e sobre todo ao meu. Meu é pois, o goberno da casa”. Aínda sendo Telémaco un mozo imberbe, e Penélope unha muller madura, desautorizouna a falar en público.

Resulta este exemplo (que rememorou  Mary Beard en Mujeres e poder, 2018) unha proba palpable de que, desde as mesmas orixes da nosa Civilización Occidental, as voces das mulleres son acaladas na esfera pública. O relato, atendendo ao significado do termo grego orixinal, é o discurso público acreditado e Telémaco constata que está ao coidado dos homes, mentres que  as mulleres atópanse confinadas na charla ociosa, a cháchara ou o conto; un prexuízo que aínda aparece na nosa vida pública contemporánea, desde os escanos do parlamento ata os centros de traballo, facendo de menos o discurso das mulleres, ou directamente insultando, vexando ou minusvalorando a aquelas dedicadas ao público.

Relátanse nas obras clásicas escasos exemplos sobre mulleres que falasen no foro, e tan revelador como a súa escaseza é o trato recibido dos seus coetáneos. Mesia defendeuse a si mesma con éxito ante os tribunais, o que se xustificaba en “que tiña unha auténtica natureza masculina”, por iso é polo que os seus coetáneos a alcumaron “a andróxina”. Afrania adoitaba iniciar e defender en público as súas demandas e dela dicíase que “todo o mundo estaba farta dos seus ladridos”, e documentouse a súa morte no ano 48 a. de C. porque “con semellantes bichos é máis importante documentar a súa morte que o seu nacemento”. Un dito do Século II foi: “unha muller debería gardarse modestamente de expoñer a súa voz ante estraños do mesmo xeito que se gardaría de quitarse a roupa”.

Os xurisconsultos romanos (Gayo, Ulpiano) xustificaban estas e outras diferenzas entre os homes e as mulleres na lixeireza do xuízo feminino (propter animi levitatem), na debilidade natural do sexo (propter sexus infirmitatem) e na ignorancia das cousas do foro (propter forensium rerum ignorantia); precisamente esta suposta ignorancia das cousas do foro é a que en especial xustificaba o apartar ás mulleres da esfera pública, isto é do Mundo da Política e do Dereito.

Por iso, a totalidade das profesións xurídicas, entre elas a de xulgar, estiveron historicamente vedadas ás mulleres. Foron homes todos os xurisconsultos de Roma, todos os glosadores medievais, todos os xuristas da Baixa Idade Media e da Idade Moderna, e, ata fai non moito, todos os da Idade Contemporánea.

Baste unha pincelada proveniente nada menos que do Tribunal Supremo dos Estados Unidos de América. En Bradwell vs. Illinois (1872), resolveuse unha demanda de Mira Bradwell contra o Estado de Illinois, por prohibirlle ás mulleres o exercicio da Avogacía. Desestimouse a demanda co argumento de que o dereito para exercer unha profesión non se garante na Constitución dos Estados Unidos, co cal Illinois era libre para prohibir ás mulleres a práctica do Dereito. E nun voto concorrente, o Xuíz Bradley ía máis aló pois propoñía desestimar a demanda porque a prohibición da práctica do Dereito xustificábase  en que “o máis alto destino e misión da muller é cumprir as funcións benéficas de esposa e nai: é a Lei do Creador”.

Como é posible que o Tribunal Supremo dos Estados Unidos ditase esta Sentenza cando a Declaración de Independencia, datada case cen anos antes (1776), comeza afirmando que “consideramos verdades evidentes en si mesmas que todos os homes foron creados iguais”? En primeiro lugar, negando que os homes aos que se refire a Constitución inclúan ás mulleres; non é un masculino xenérico; de aí a importancia que para o Feminismo sempre tivo que a linguaxe sexa inclusiva. En segundo lugar, concibindo a igualdade sen incluír a igualdade no texto da lei. E, en último lugar, facendo prevalecer os prexuízos sobre a mesma Constitución: os prexuízos da dedicación das mulleres ao fogar e a súa ignorancia das cousas do foro.

 

  1. A SITUACIÓN DE PARTIDA EN ESPAÑA.

 

Non era obviamente distinta a situación en Europa en xeral nin en particular España, onde as mulleres se atopaban cunha dobre barreira para acceder ás profesións xurídicas: a primeira, a educativa; a segunda, a prohibición de acceder a certos cargos públicos vinculados ao exercicio do Dereito, singularmente a Xudicatura.

 

2.1. As barreiras educativas.

 

O dereito das mulleres á educación limitábase á educación primaria, e non nas condicións dos homes, senón impartíndolles unha educación, segundo a Novísima Recompilación (1805), “no exercicio das virtudes e labores propias do seu sexo, dirixindo ás nenas desde a súa infancia e nos primeiros pasos da súa intelixencia no manexo das súas casas e nos labores que lles corresponden, que é a raíz fundamental da conservación e aumento da Relixión”. Se este era o designio oficial, non eran diferentes as propostas de reforma: o ilustrado Gaspar Melchor de Jovellanos consideraba a educación da muller para “formar boas e virtuosas nais de familia” (Bases para a formación dun plan xeral de instrución pública, 1809). Coincidencia dos designios oficiais coas propostas de reforma educativa que determinou que durante todo o Século XIX e unha gran parte do Século XX a educación das mulleres se sustentase nun principio utilitarista: estudar aquilo que lles servirá para asumir as tarefas propias do seu sexo. O último remedo de tal tendencia foi a materia de fogar que moitos e moitas aínda coñecemos no Bacharelato Unificado Polivalente.

A educación universitaria estaba vedada ás mulleres, e logo empezouse a permitir con autorización gobernativa. Foi Concepción Arenal Daponte a primeira muller en acceder ás aulas da Facultade de Dereito, quen tivo que disfrazarse de home, cortouse o pelo, vestiu levita, capa e chapeu de copa, e ao descubrirse a súa identidade interveu o reitor e tras un exame satisfactorio foi autorizada a asistir a clases, o que fará desde 1842 a 1845 baixo un rigoroso ritual co fin de evitar o contacto cos seus compañeiros homes; así foi a carreira da primeira muller xurista.

Eran, en palabras de Rosalía de Castro (no breve prólogo á súa primeira novela: A filla do mar, 1859), as “migallas de liberdade ao pé da mesa do rico, que se chama Século XIX”; Século XIX que permitiu ás mulleres —segue dicindo Rosalía— “o agasallo de crer que podemos escribir libros” unha vez que xa están “pasados aqueles tempos en que se discutía formalmente se a muller tiña alma e se podía pensar”.

Outra ilustre galega, Emilia Pardo Bazán criticaba, no Congreso Pedagóxico da Institución Libre de Ensino (Madrid, 1882), que a educación que as españolas recibían non era tal, senón unha “doma” a través da cal se lles transmitían os valores de pasividade, obediencia e submisión aos seus maridos. Tamén reclamou o dereito das mulleres para acceder a todos os niveis educativos e a exercer calquera profesión.

Debemos lembrar que foi unha Real Orde do 8 de marzo de 1910 a que estableceu que “se concedan, sen necesidade de consultar á superioridade, as inscricións de matrícula en ensino oficial e non oficial solicitadas polas mulleres”.

En 1922, María Ascensión Chirivella Marín foi a primeira muller licenciada en Dereito en colexiarse como avogada no Colexio de Valencia. Tres anos despois Vitoria Kent Siano foi a primeira en colexiarse no Colexio de Madrid e un ano despois Clara Campoamor Rodríguez a segunda, ambas as primeiras Deputadas a Cortes coa II República, sendo moi ben coñecido o seu debate sobre o voto feminino.

 

2.2. As prohibicións profesionais.

 

Superada a barreira educativa, quedaba aínda a prohibición de acceder a certos cargos públicos vinculados ao exercicio do Dereito, singularmente a Xudicatura.

Nas Sete Partidas de Alfonso X o Sabio establecíase  que non poden ser xuíces, xuntamente cos tolos, menores, cegos e xordomudos, “las mujeres porque non sería cosa guisada que estouiessen entre la muchedumbre de los omes librando los pleitos”. Ou sexa, sería deshonesto e sen razón que as mulleres estivesen no concello dos homes librando preitos. Tal incapacidade absoluta, con todo, atopaba excepcións naquelas mulleres que posuían unha determinada categoría social, pois a Raíña, as Condesas ou Señoras que herdasen algún Reino ou terra, non estarían afectadas pola incapacitación, sempre que se visen asesoradas por consellos de homes sabios, porque “si en alguna cosa erraren la sepan consejar y enmendar”.

A Lei Orgánica do Poder Xudicial de 1870, aínda que non contemplaba explicitamente a prohibición (artigos 109 e seguintes), cando se refería aos “xuíces e maxistrados” estaba a referirse aos homes, como o delata o que en varias ocasións se refería á “muller” do xuíz ou maxistrado, por exemplo para prohibirlle a estes exercer xurisdición que comprendese o pobo en que a súa muller tivera residido de continuo nos cinco anos anteriores ao nomeamento, ou posuír bens raíces ou exercese algunha industria (artigo 117), ou para prohibirlle dentro da súa xurisdición exercer a través da súa muller industria, comercio, ou tomar parte en empresas ou sociedades mercantís (artigo 119), ou para sancionar aos xuíces ou maxistrados cando casaren con muller nada dentro a súa xurisdición, a non ter sido accidental o seu nacemento, ou coa que estiver establecida nel, ou posuír no mesmo bens inmobles (artigo 230). Co cal non só se deixaba  claro que o xuíz era un home, outra vez máis a través do uso dun masculino que non era xenérico; senón que á vez se estaba  perfilando cal era o papel subordinado a ocupar pola súa muller. Aínda hoxe en día a palabra “xuíza” ten como un dos seus dous significados admitidos polo Dicionario da Real Academia da Lingua, o de ser “a muller do xuíz”.

Dentro do tímido aperturismo que caracterizou ao tardofranquismo, a Lei 56/1961, do 22 de xullo, de dereitos políticos profesionais e de traballo da muller, introduciu unha cláusula xeral de igualdade para que as mulleres puidesen participar nas mesmas condicións que os homes en oposicións, concursos-oposicións e calquera outros sistemas para a provisión de prazas en Administracións Públicas, aínda que se opoñía excepción desta cláusula xeral “la Administración de Justicia en los cargos de Magistrados, Jueces y Fiscales, salvo en las jurisdicciones tutelar de menores y laboral” —artigo 3.2.c)—. Tratábase dunha prohibición pouco comprensible porque se se buscaba evitar, con fundamento paternalista, a confrontación da suposta sensibilidade feminina coa realidade dun conflito non se acababa de entender porque se opoñía excepción da prohibición á xurisdición social que, pola conflitividade laboral e pola inmediación dos xuízos, precisamente determina unha especial proximidade entre o xuíz e o conflito, desde logo maior que a dun proceso civil.

Foi a debilidade do fundamento da prohibición de acceder a cargos xudiciais e fiscais fronte á cláusula xeral de igualdade de acceso, o que determinou que a Lei 96/1966, do 28 de decembro, derrogase a excepción do artigo 3.2.c) da Lei 56/1961. A súa Exposición de Motivos xustificaba a derrogación en que se “tal excepción respondió, sin duda, no a la idea de una falta de capacidad o responsabilidad de la mujer para desempeñar tales cargos, sino más bien a una protección de sus sentimientos ante determinadas actuaciones que el cumplimiento del deber haría ineludibles … los motivos de la protección que la Ley quiso dispensar a los sentimientos de la mujer deben estimarse superados por la propia realidad social y porque la mujer que se sienta llamada al ejercicio de la función judicial habrá de encontrar en ella ocasiones de satisfacer su vocación, que la compensarán de las aflicciones que pueda depararle”.

Tras o cambio normativo, en 1971 María Jover Carrión aprobou as oposicións de Xuíz Comarcal e Concepción do Carmen Venero foi designada xuíza dun Tribunal Tutelar de Menores que, como afirmou a prensa da época, é un cargo que “entra de lleno en las características, cualidades y aptitudes con que la feminidad ha sido milenariamente adornada”. Dous anos máis tarde, María Belén do Valle Díaz lograba ser a primeira muller que accedeu á carreira fiscal. Tivemos que esperar ao 23 de xaneiro de 1978 para que Josefina Triguero Augado tomase posesión da súa praza como Xuíza de Primeira Instancia e Instrución no Xulgado de Navalmoral de la Mata en Badajoz. En 1981 Margarita Robles Fernández aprobou as oposicións co número 1 e en 1991 foi a primeira en alcanzar unha Presidencia de Audiencia Provincial, a de Barcelona. E Milagros Calvo Ibarlucea, que accedeu en 1979 á carreira fiscal, e posteriormente ao Corpo de Maxistratura de Traballo, converteuse en 2002 en Maxistrada do Tribunal Supremo, destinada na Sala  de Social: a primeira Maxistrada do Tribunal Supremo.

Non foi moi diferente a situación doutros corpos xurídicos. A Notaría foi un caso curioso pois na II República permitiuse ás mulleres presentarse ás oposicións. O Réxime franquista prohibiuno en 1942, pero, dadas as expectativas levantadas pola norma republicana, permitiu transitoriamente o acceso das mulleres, e así foi como ata 1946 aprobaron tres mulleres (Consuelo Mendizábal Álvarez, Margarita Baudín Sánchez e Carolina Bono Huerta). Pasada a vixencia da disposición transitoria, volveuse á prohibición, que non se levantou definitivamente ata a Lei 56/1961, do 22 de xullo, de dereitos políticos profesionais e de traballo da muller. Sendo desde aí que empezaron a entrar outras mulleres á parte daquelas tres.

 

  1. A SITUACIÓN ACTUAL EN ESPAÑA: 3.1. Os datos cuantitativos.

 

Abertas ás mulleres as profesións xurídicas, as mulleres accederon a todas elas dunha maneira masiva, e mesmo nalgunhas a feminización resulta significativa.

Na Avogacía, a paridade está practicamente conseguida. Na Enquisa sobre igualdade de xénero realizada pola Avogacía Española en 2017, constatábase que as avogadas representan o 44% e os avogados, o 56% do total de exercentes en España. Atendendo aos rangos de idade, a maioría dos homes atópase no rango de máis de 51 anos (o 37%), mentres ese rango é o que menos mulleres ocupa (o 22%).

 

Na Carreira Xudicial, segundo o Informe da Estrutura da Carreira Xudicial de 2019, as mulleres xa son maioría (o 53,1%) fronte aos homes (o 46,1%), aínda que tamén se acusa unha significativa brecha de xénero xeracional como se pode ver:

Non imos aburrir con máis datos doutras profesións xurídicas, aínda que as tendencias da Avogacía e da Carreira Xudicial seguramente se poden extrapolar ás demais profesións xurídicas: unha masiva incorporación de mulleres ás distintas profesionais xurídicas, apreciándose nalgúns colectivos profesionais feminización incipiente, e a existencia de significativas brechas de xénero de carácter xeracional.

 

3.2. Os datos cualitativos.

 

Con todo, a incorporación masiva de mulleres ás profesións xurídicas derivada do recoñecemento da igualdade de trato nas normas xurídicas, non trae consigo a igualdade efectiva das xuristas e os xuristas. A afirmación, ás veces escoitadas, de que coa incorporación de mulleres ás profesións xurídicas é cuestión de tempo que a igualdade se alcance, é unha afirmación que se sustenta sobre fundamentos teóricos erróneos, pois é unha afirmación que pivota sobre o concepto de sexo —non sobre o concepto de xénero—, susténtanse en ideas de igualdade formal —non en ideas de igualdade material—, e consideran a discriminación das mulleres como un fenómeno puntual vinculado á diferenza de trato respecto aos homes —cando é que a discriminación obedece ás diferenzas de estado entre mulleres e homes—.

De novo imos centrarnos na Carreira Xudicial e na Avogacía como paradigmas da exposición para comprobar como a desigualdade segue existindo en ambas as profesións xurídicas a pesar do masivo acceso de mulleres a ambas as profesións.

 

3.2.1. A Carreira Xudicial.

 

Na Carreira Xudicial, a desigualdade de xénero maniféstase dunha maneira moi significativa nas cúpulas xudiciais e respecto diso véxanse os seguintes datos:

Outra demostración da persistencia de desigualdade real, máis aló da igualdade formal, é a constatación de que son exclusivamente as xuízas as que gozan excedencias para o coidado de fillos, fillas ou de familiares —mesmo cando o seu cónxuxe ten unha retribución inferior—. Aquí apréciase a existencia de mecanismos informais de presión social dirixidos a colocar ás mulleres no seu “lugar natural” que non aparecen neutralizados co formal recoñecemento de dereitos de corresponsabilidade no estatuto xudicial. Mecanismos que non operan en igualdade cos homes, pois a presión social ao que empuxa aos homes é precisamente ao contrario, é dicir, a desatender a nosa vida persoal e familiar en beneficio da carreira profesional. Ata o extremo de que é habitual nos discursos referirse ao abandono da familia pola dedicación á profesión, o que desde logo constitúe un máis que dubidoso mérito.

Igualmente, na Carreira Xudicial, como na Avogacía, maniféstanse situacións de trato sexista e mesmo de acoso laboral ou sexual. Non hai estatísticas sobre os comentarios —provenientes de superiores, doutros compañeiros e mesmo compañeiras ou de profesionais do foro— que —ás veces disfrazados de certa cabaleirosidade ou de falso paternalismo— son despectivos cara ás mulleres ou os valores considerados femininos, comentarios sexistas sobre mulleres ou homes baseados en prexuízos de xénero, comentarios de demérito da valía profesional ou simple incomodidade polo feito da maternidade, observacións suxestivas e desagradables, chistes ou comentarios sobre a aparencia ou aspecto ou, en xeral, comentarios de minusvaloración, desprezo ou illamento de quen non se comporta conforme aos roles socialmente asignados ao seu sexo, mesmo tamén comentarios homófobos ou lesbófobos.

Algúns destes comentarios foron particularmente coñecidos, en especial en relación coas primeira xuízas que ingresaron na carreira xudicial ou chegaron por primeira vez a determinados xulgados ou tribunais. Milagros Otero Parga recolle unha anécdota referida a Margarita Robles Fernández, segundo a cal un respectabilísimo forense tiña o costume de regalar un libro ao primeiro da promoción, elixindo a obra de Salvador de Madariaga Mujeres españolas e felicitando na dedicatoria á nova xuíz, aínda que lle lembraba que non esquecese que o máis importante para ela debía ser converterse nunha boa esposa e nai. Ao segundo da promoción comproulle El Quijote, e escribiu na dedicatoria o seu recoñecemento pola cabaleirosidade que demostrara cedéndolle o primeiro posto á súa compañeira (“Una mujer juez. A propósito del Plan 14/02/2013 de Igualdad de la Carrera Judicial”, Dereito, Volumen 22, 2013).

Outro comentario despectivo, este con transcendencia pública, foi o realizado por un Vogal do Consello Xeral do Poder Xudicial cando foi nomeada Milagros Calvo Ibarlucea como primeira Maxistrada do Tribunal Supremo, pois tachouna de “floreiro”.

Uns comentarios que, en moitas ocasións, non pasarán da mera anécdota sen máis repercusión, pero noutras non poucas ocasións, acabarán sendo a guía dunha decisión gobernativa dun superior cara a un inferior —elixindo a un home no canto dunha muller para un ascenso, ou para impartir unha clase de formación, ou para elixir a quen haxa de levar un litixio—, e/ou acabarán facendo efecto nas persoas concernidas —non exercitando un dereito de maternidade ou conciliación ao que tiñan dereito, ou directamente sufrindo demérito na saúde derivado dos comentarios—.

 

3.2.2. A Avogacía.

 

Na Avogacía, algúns dos datos ofrecidos na Enquisa sobre igualdade de xénero realizada pola Avogacía Española en 2017 resultan ser moi significativos:

— En canto á brecha salarial: un de cada dez homes (10%) ten uns ingresos superiores á 5.000€ e practicamente o mesmo número (8%) percibe menos de 1.000€; en cambio, só o 2% das mulleres ingresa máis de 5.000€ e case una de cada cinco (17%) obtén menos de 1.000€; sendo a media de ingresos mensuais da profesión a de 1.750 euros, a maioría das mulleres (63%) percibe unhas retribucións por baixo da media, mentres que os homes son algo menos da metade (48%).

— En canto á conciliación: o 37% dos avogados considera que son suficientes as medidas de conciliación existentes, mentres que iso só o consideran o 17% das avogadas; o 49% das avogadas son moi críticas coas medidas de conciliación existentes, mentres que iso só o consideran o 28% dos avogados.

— En canto ao teito de cristal: a baixa representación feminina apréciase sobre todo nos grandes bufetes, sendo mellor a situación en bufetes menores, e existindo maior representación feminina nos órganos colexiados. Un informe da consultora Iberian Lawyer de 2019 destaca que nos grandes bufetes só hai un 16% de socias.

— En canto ao trato profesional: das case 67.000 avogadas que exercen en España, aproximadamente 40.000 recoñecen aberta e explicitamente sentir discriminación por razón de xénero ao longo da súa carreira, e case 28.000 poñen de manifesto que esta situación se produciu de forma recorrente polos seus propios compañeiros de profesión; os comentarios despectivos e a intimidación recorrente son tamén expresados polo 30% e o 25%, respectivamente; e ata un 4% (unhas 2.700 avogadas) recoñece tocamentos polo menos unha vez na súa carreira por parte dun home.

Sobre esta cuestión, é de interese o estudo da International Bar Association (presentado o 22/01/2020 en Madrid no Consello Xeral da Avogacía Española) segundo o cal unha de cada 2 mulleres enquisadas aseguran ser vítimas de acoso laboral, e unha de cada 3 sufrir acoso sexual. No caso dos homes as cifras diminúen a un de cada 3 para o acoso laboral e un de cada 14 para o acoso sexual.

Un último aspecto significativo é o relativo á cobertura que na Mutualidade da Avogacía se lle dá á maternidade. Ata 2006 nin sequera era unha continxencia cuberta, o que di moito acerca do perfil masculinizado das persoas aseguradas. Desde entón a maternidade cóbrese dentro das garantías básicas de incapacidade temporal cun pago a tanto alzado que actualmente é de 3.600 euros. O que supón, desde un punto de vista nominal, unha rexeitable equiparación entre o embarazo / parto e a enfermidade. E desde un punto de vista material, unha cobertura económica que, se a avogada gozase as 16 semanas que lle corresponderían na Seguridade Social, supoñería 900 euros cada 4 semanas, contía inferior ao salario mínimo interprofesional.

 

  1. AS CAUSAS DA DESIGUALDADE.

 

A persistencia da desigualdade real a pesar da igualdade formal obedece a que a discriminación das mulleres non se sustenta no seu sexo, senón no xénero que, como é sobradamente sabido, non son as diferenzas físicas entre os dous sexos, senón un engadido sociocultural que coloca aos homes en posición de superioridade/dominación e ás mulleres en posición de inferioridade/submisión. Ou, se se quere dicir doutra maneira, é unha discriminación sistémica, institucional ou difusa que se pode manifestar en diferenzas puntuais de trato, pero cuxo calado máis profundo se atopa nas diferenzas estruturais de estado derivadas da implantación dun modelo androcéntrico. Os homes, estando o modelo feito á súa medida, adquiren, polo só feito de selo, o poder na totalidade das relacións sociais —na sexualidade, a familia, o traballo, o deporte ou a política—, mentres as mulleres, polo só feito de selo, sitúanse en subordinación —ao non vivir a sexualidade, a familia, o traballo, o deporte ou a política, ou outras relacións sociais, como fan os homes—.

Aplicado isto ao Mundo do Traballo, o Dereito do Traballo e a Seguridade Social construíronse, desde finais do Século XIX e durante o Século XX, sobre un modelo de traballador que é, precisamente, o dun traballador home, cabeza de familia, con amplas dispoñibilidades de tempo; e aínda que é verdade que a realidade sociolaboral evolucionado notablemente nas últimas décadas do Século XX e neste Século XXI, en gran medida ao traballador ségueselle esixindo unha ampla dispoñibilidade temporal dentro duns horarios que non están pensados para a conciliación coa vida familiar.

Se isto é así con carácter xeral no Mundo do Traballo, a masculinidade do modelo apréciase aínda máis intensa nas profesións xurídicas porque están ligadas á participación no foro e na vida pública, en suma á participación naquelas  actividades de autoridade ou de exercicio de poder. Volvamos de novo a vista á Antigüidade: a principios do Século IV a. de C. Aristófanes dedicou unha comedia enteira á fantasía de que as mulleres puidesen facerse cargo do goberno do Estado; e unha parte da broma consistía en que eran incapaces de falar en público coa propiedade que esixía a elevada linguaxe da política masculina. Máis de vinte séculos despois Friedrich Hegel expresouno con rotundidade: “o Estado en que gobernan mulleres e novas, Estado botado a perder” (Fundamentos de Filosofía do Dereito, 1821).

Non é así de estrañar que a profesión xurídica de autoridade e exercicio do poder por excelencia, a de xulgar,  se construíuse sobre un modelo claramente masculino. Se a iso lle engadimos o concepto de xuíz burocrático que implantou Napoleón e que foi reproducido na Europa Continental, e en particular desde o Século XIX en España, a conclusión foi un modelo de xuíz home cuxa independencia se recoñece en palabras altisonantes pero en realidade sometido a incapacidades, incompatibilidades e prohibicións que o encerraban nunha torre de marfil afastada das convulsións sociais, a unha disciplina de ferro imposta a través de homes de confianza do poder político, e a unha conduta exemplar na súa vida persoal e familiar segundo a moralidade imperante; en suma un xuíz sacerdote dedicado ás súas funcións e subordinando a elas a súa vida persoal e familiar, obrigando á súa muller e familia a seguilo no seu periplo vital.

Hora é xa de abandonar, para os efectos de construír o estatuto xudicial do Século XXI, o modelo de xuíz sacerdote de corte marcadamente masculino para pasar a un modelo de xuíz/xuíza constitucional, próximo á sociedade, con vida persoal e familiar, e que, por esas mesmas circunstancias, sexa capaz de satisfacer o dereito da cidadanía á independencia xudicial no Estado social e democrático de Dereito.

E isto mesmo pódese predicar de todas as profesións xurídicas. Soamente cando se produza esa transición dunhas estruturas de poder masculinas a outras estruturas integradoras das mulleres en todas as profesións xurídicas se alcanzará unha igualdade efectiva dos sexos neste ámbito. Pois —e acudirei de novo a palabras de Mary Beard— “non é fácil facer encaixar ás mulleres nunha estrutura que, de entrada, está codificada como masculina: o que hai que facer é cambiar a estrutura”.

 

  1. A TRANSVERSALIDADE DE XÉNERO.

 

Como se pode loitar contra unha discriminación sistémica, institucional ou difusa que se atopa enquistada nas estruturas da sociedade? Só cunha arma que teña ese alcance, é dicir cunha arma que cambie a estrutura das relacións sociais. E ese alcance non o ten a tradicional concepción da igualdade dos sexos como unha igualdade de trato baseada na comparación cun modelo masculino e na igualación da muller a ese modelo, entre outras moitas razóns polas tres seguintes:

(1) porque a extensión ás mulleres de dereitos pensados para os homes —é dicir, o asimilacionismo das mulleres a un sistema androcéntrico— conduce a novas desigualdades —por exemplo, permíteselles traballar, pero o Dereito do Traballo, construído sobre o modelo masculino, sitúaas en desvantaxe, obrigándoas a decidir entre un traballo sen maternidade ou unha maternidade sen traballo: en ambos os casos coa consecuencia da perpetuación do statu quo: é o dilema de Wollstonecraft—;

(2) porque canto máis lonxe esté unha muller do modelo masculino como consecuencia de factores confluentes de discriminación máis difícil resultará atopar un modulo de comparación que permita a aplicación dunhas leis de igualdade baseadas na comparación —a pesar de que nesas circunstancias de discriminación múltiple sería cando máis necesario resultaría aplicar a igualdade á muller en cuestión—; e

(3) porque non é posible conceder ás mulleres —se non é aparentando conceder privilexios— dereitos inexistentes nun modelo masculino —así, a protección fronte á violencia de xénero aínda se segue valorando por amplos sectores da opinión pública como un privilexio cara ás mulleres que non se lles concede aos homes—.

Por iso, unha adecuada resposta xurídica á discriminación sistémica, institucional ou difusa obríganos a cuestionar o modelo de referencia para erradicar a situación de subordinación da muller e, en consecuencia, para empoderala fronte ao home. Non se trata —se se nos permite unha metáfora— de repartir a torta dos homes coas mulleres, senón de cambiar a receita da torta; ou de permitir ás mulleres vestir o traxe chaqueta masculino, senón de que o traxe valla para os dous sexos.

O cuestionamento do modelo de referencia —considerado masculino—, e a súa adecuación ás esixencias da igualdade efectiva entre mulleres e homes —as dúas operacións básicas da análise de xénero no Dereito—, foi xuridificado baixo a formulación do principio de transversalidade da dimensión de xénero que responde con xeneralidade ao problema tamén xeral de institucionalización da discriminación. Se se fai ben como se debe, converteríanse a totalidade de leis do ordenamento xurídico nunhas leis favorecedoras da igualdade de mulleres e homes —é a universalidade obxectiva da transversalidade—, así como a todos os suxeitos de dereito en axentes de igualdade —é a universalidade subxectiva da transversalidade—.

 

  1. CAMBIOS NORMATIVOS.

 

Supuxo a Constitución Española do 29 de decembro de 1978 o xerme do cambio en orde a profundar na igualdade dos sexos. Pero iso non se fixo da noite para a mañá como o demostra que, nas primeiras elaboracións do Tribunal Constitucional e nas primeiras concepcións do Poder Lexislativo, a igualdade entendeuse en termos formais. E aínda despois de   asumirse  a transversalidade da dimensión de xénero en especial a través da Lei Orgánica 3/2007, do 22 de marzo, para a igualdade de mulleres e homes, aínda queda moito camiño por percorrer.

Se todo iso foi así en xeral, máis acentuadas foron tanto as demoras como as carencias nas profesións xurídicas, e en particular na Carreira Xudicial. Estamos ante un caso en que poderiamos dicir con propiedade que fomos tarde, mal e a rastro. Seguramente por mor de que nas profesións xurídicas —como apuntamos ao longo da exposición— aos prexuízos contra as mulleres que traballan fóra do fogar, únese o prexuízo adicional da súa incapacidade para participar no foro, para falar en público, e en suma para asumir autoridade e exercicio de poder.

De novo imos centrarnos na Carreira Xudicial e na Avogacía como paradigmas da exposición para verificar como se abordou o combate contra a desigualdade que, como vimos, segue existindo en ambas as profesións xurídicas.

 

6.1. A Carreira Xudicial.

 

A Lei Orgánica 6/1985, do 1 de xullo, do Poder Xudicial, auténtico buque insignia do programa gobernativo de modernización xudicial, apenas supuxo avances no ámbito da igualdade dos sexos, o que non é de estrañar pois naquelas épocas imperaba unha concepción formal da igualdade. Aínda así supuxo erradicar algúns aspectos rancios da legalidade anterior —como era a posibilidade de suspensión “por conduta viciosa, polo seu comportamento pouco honroso, ou pola súa habitual neglixencia”, artigo 224.5º da LOPJ/1870—, introduciu algunhas referencias aperturistas —como a contemplación das unións de feito, iso si, a efectos de incompatibilidades, artigo 391 da LOPJ/1985—, e, acordándose de que podía haber xuízas á súa vez nais, introduciu un permiso de catorce semanas en   o suposto de parto —artigo 373.2—.

Máis grave desde a óptica da nosa análise foi que nas posteriores leis dirixidas a mellorar a igualdade nas relacións laborais e funcionariais era un esquecemento reincidente o relativo á Carreira Xudicial. Nin a Lei 3/1989, do 3 de marzo, pola que se amplía a dezaseis semanas o permiso por maternidade e se establecen medidas para favorecer a igualdade de trato da muller no traballo, nin a Lei 39/1999, do 5 de novembro, para promover a conciliación da vida familiar e laboral das persoas traballadoras, nin Lei Orgánica 1/2004, do 28 de decembro, de medidas de protección integral contra a violencia de xénero contiñan referencias á Carreira Xudicial. Carencias ás veces salvadas pola práctica gobernativa; outras veces por reformas legais tardías; outras veces nin unha cousa nin a outra; en todo caso con gran inseguridade xurídica.

A Lei Orgánica 3/2007, do 22 de marzo, para a igualdade de mulleres e homes, supuxo, en coherencia co seu principio inspirador de transversalidade da igualdade de trato e oportunidades de mulleres e homes en todos os ámbitos do Dereito, acabar definitivamente co illote robinsoniano que, nas leis dirixidas a mellorar a igualdade nas relacións laborais e funcionariais, constituía o estatuto xudicial e máis amplamente o aspecto gobernativo do Poder Xudicial. Así é que: (1) créase unha Comisión de Igualdade no Consello Xeral do Poder Xudicial; (2) introdúcese a formación en igualdade  na formación inicial e continua; e (3) axústase  o estatuto xudicial ao funcionarial en relación cos dereitos de maternidade, conciliación e protección fronte á violencia de xénero; e (4) suprímense normas anticonciliación —máis pensadas para o modelo de xuíz sacerdote— como o deber de residencia.

Moito máis que nas reformas concretas no estatuto xudicial acometidas a través a disposición adicional 3ª da LOIEMH, é na vinculación do estatuto xudicial coa totalidade do programa renovador da LOIEMH onde se atopa o impacto máis transcendental que debe proxectar a LOIEMH sobre o estatuto xudicial. Un programa renovador que obriga a unha actuación transversal contra a discriminación de xénero, pois se esta é unha discriminación sistémica, institucional ou difusa, a única maneira de combatela  é da mesma maneira xeral, e todo iso proxéctase e concrétase no estatuto xudicial a través dunha revisión total en perspectiva de xénero.

Precisamente iso é o que se está comezando a acometer a través dunha serie de actuacións de calado transversal, sendo a principal os dous Plans de Igualdade.

O I Plan (Acordo do 14 de febreiro de 2013 do Pleno do Consello Xeral do Poder Xudicial) construíuse ao redor dos seguintes 11 Eixos de Actuación. O II Plan (Acordo do 30 de xaneiro de 2020 do Pleno do Consello Xeral do Poder Xudicial) realiza un diagnóstico de situación no cal se presenta a situación ao momento de adopción do I Plan para comparala coa vixente á data do II Plan, e en que medida se cumpriu o I Plan e os seus resultados. Ademais, o II Plan concreta máis as medidas para adoptar en execución de cada un dos eixos de actuación ao redor dos cales se constrúe, e incrementa o seu número de 11 a 20: (1) Acceso á Carreira Xudicial. (2) Promoción profesional. (3) Formación profesional. (4) Conciliación. (5) Estabilidade territorial. (6) Seguridade e saúde. (7) Acoso e violencia. (8) Linguaxe non sexista. (9) Retribucións. (10) Actuación inspectora e disciplinaria. (11) Relacións internacionais. (12) Tecnoloxías da información e a comunicación (TIC). (13) Xestión da idade. (14) Imaxe da Xustiza. (15) Información e participación. (16) Redes de igualdade e conciliación. (17) Transversalidade da igualdade. (18) Xulgar con perspectiva de xénero. (19) Informe anual. (20) Seguimento, revisión e execución.

Tamén é importante mencionar neste momento —pois a súa elaboración e aprobación era un dos obxectivos do I Plan de Igualdade e a súa mellora éo do II— o Protocolo de actuación fronte ao acoso sexual, ao acoso por razón de sexo, ao acoso discriminatorio, e fronte a todas as formas de acoso e violencia na Carreira Xudicial (2016), que é froito da colaboración entre a Comisión de Igualdade e a Comisión Nacional de Seguridade e Saúde da Carreira Xudicial. A necesidade dun Protocolo antiacoso na Carreira Xudicial busca a profundización nos dereitos fundamentais, e en particular nos dereitos á igualdade de xénero e á tutela fronte a calquera clase de discriminación, conxugada cun entendemento novo dos riscos laborais, que xuntamente cos riscos físicos inclúe aos riscos psicosociais.

 

6.2. A Avogacía.

 

As accións en favor da igualdade comezaron a tomar corpo  a comezos de 2017 coa creación dun grupo de traballo pola igualdade. O ano 2017 foi declarado o “ano da igualdade”. Un grupo cuxa evolución permitiu confeccionar un primeiro “Plan de Accións pola Igualdade da Avogacía”. Entre as actividades específicas da Avogacía Española en igualdade de xénero destacar o Congreso de Dereitos Humanos da Fundación Avogacía Española e os Premios Dereitos Humanos celebrados en 2017 baixo o lema “Dereitos Humanos = Dereitos en Igualdade”. No Congreso presentáronse os resultados (aos que nos referimos) da primeira Macroenquisa realizada en España realiza en España sobre Igualdade de Xénero na Avogacía e na Xustiza, realizada a 2.000 avogadas e avogados.

O 8 de marzo de 2018 a presidenta do Consello Xeral da Avogacía Española, Vitoria Ortega Benito, asinou o acordo que puxo en marcha a elaboración do Plan de Igualdade do Consello Xeral. O ámbito de aplicación do Plan é o propio Consello Xeral, co horizonte de que sirva de referencia para os 83 Colexios da Avogacía e tamén para os despachos que queiran implantalo. Entre os obxectivos deste plan, atópanse: eliminar os desequilibrios no acceso e participación de mulleres e homes na organización; consolidación do principio de igualdade na xestión do Consello Xeral da Avogacía Española; asegurar que os procesos de xestión de recursos humanos (selección, clasificación profesional, promoción e formación, retribucións) respectan o principio de igualdade de xénero (trato e oportunidades); favorecer, en termos de igualdade entre homes e mulleres, a conciliación laboral, persoal e familiar; previr o acoso sexual e o acoso sexista.

Ratificado en febreiro de 2019  o Plan de Igualdade, unhas semanas máis tarde distribuíuse  entre os diferentes decanatos a Guía de Igualdade de Oportunidades e Non Discriminación para Colexios da Avogacía coa finalidade de lograr o asentamento e promoción do principio de igualdade, tanto a nivel corporativo como profesional.

O 11 de outubro de 2019, o Pleno do Consello Xeral da Avogacía Española aprobou a creación dunha Comisión ordinaria dentro da súa estrutura para a Igualdade.

 

  1. EPÍLOGO.

 

Os cambios normativos liderados pola Lei de Igualdade e as actuacións realizadas na Carreira Xudicial e na Avogacía sérvennos de exemplo para corroborar que o cambio está en marcha nas profesións xurídicas mediante medidas que, indo máis aló da igualdade de trato, diríxense a unha auténtica igualdade de oportunidades. Agora ben, a publicación oficial das leis non trae sen máis o cambio na realidade das cousas, e menos cando se trata de leis que, con apenas uns poucos anos de vixencia, loitan contra prexuízos que veñen desde as orixes da nosa Civilización. Sen a efectividade práctica da Lei de Igualdade, e, no que se refire ás profesións xurídicas, sen a efectividade práctica dos plans de igualdade que pretenden implantar os designios da Lei de Igualdade nas profesións xurídicas, todo o que di a Lei de Igualdade non pasará de ser unha idea máis ou menos romántica sen unha eficacia práctica.

Pero nesta loita contra prexuízos milenarios non basta co labor das institucións, polo demais mellorable en moitos aspectos. Aquí é onde debe entrar en xogo o labor de todas e de todos para que, a través da capacitación na materia, nos comprometamos a integrar  a igualdade efectiva de mulleres e homes no noso ámbito cotián de actuación profesional. Capacitación e compromiso é a nosa achega.

O que sen dúbida repercutirá na cidadanía pois non nos cabe a menor dúbida de que o xuíz e a xuíza que non sufra a desigualdade nas súas propias carnes e que concilie adecuadamente vida persoal, familiar e profesional sen dúbida repercutirao sobre as súas decisións xurisdicionais; e igual conclusión poderíase afirmar dos avogados e das avogadas; e máis xenericamente de todos os profesionais do Mundo do Dereito.

The comments are closed.


GABINETE DE COMUNICACIÓN

Rúa do Hórreo, 65
15700 Santiago de Compostela
A Coruña
Teléfono [+34] 981 56 97 40
FAX [+34] 981 57 23 35

comunicacion@valedordopobo.gal