Por que habería que incorporar o dereito fundamental a conciliar a vida persoal e laboral na Constitución? por Nuría  Reche  Tello – Graduada Social  exercente; Doutora en Estudios de las Mujeres, Feministas y de Género; Profesora asociada de Dereito Constitucional da Universidade Miguel Hernández.

31 Marzo, 2020 falamos de feminismo

 

Desde os inicios do  constitucionalismo os dereitos fundamentais supuxeron a principal garantía con que contan as cidadás e cidadáns dun Estado de Dereito de que o sistema xurídico e político, no seu conxunto, se orientara cara ao respecto e promoción da persoa. Ao longo do seu proceso histórico de  positivación, os dereitos foron evolucionando conforme á realidade social de cada momento configurándose progresivamente en diferentes xeracións. Concretamente, os denominados dereitos sociais, en palabras de  Heller, supoñen “a extensión do Estado de Dereito á esfera do traballo e dos bens”. Agora ben, estes dereitos que reconcilian liberdade e igualdade confórmanse obviando un espazo fundamental: o privado ou doméstico, así como as persoas -maioritariamente mulleres- que o habitan e os traballos que desenvolven nese ámbito posibilitando que, fóra das súas fronteiras, o traballo “formal” e o proceso produtivo se desenvolvan con normalidade.

Recoñecer o dereito fundamental a conciliar supón aplicar a perspectiva de xénero a esa esfera da que nos fala  Heller, xa que a nosa Constitución de 1978, sendo ambiciosa no recoñecemento dun extenso catálogo de dereitos, non deixa de ser froito da súa época e por tanto ignora os problemas específicos da metade da cidadanía e dese espazo privado ou doméstico que tradicionalmente nos asignaron ás mulleres. Por iso é polo que o seu recoñecemento constitucional -na idea dunha segunda xeración de dereitos sociais con perspectiva de xénero- suporía a  deconstrucción da dicotomía público/privado como elemento xerador de desigualdades.

E é que, a pesar de que no ordenamento xurídico se foron aprobando normas para a prohibición de discriminación por causas relacionadas co sexo ‘feminino’, así como de medidas específicas para conciliar o traballo co coidado da familia, non será ata comezos do novo século cando se aborde un cambio de paradigma, expondo a perspectiva da repartición de responsabilidades familiares como unha estratexia para alcanzar a igualdade efectiva de mulleres e homes, sendo agora este o obxectivo principal que afrontan os dereitos de conciliación e superando así o da mera protección da familia. E é que seguiamos atopándonos cunha enorme distancia entre o recoñecemento formal destes dereitos e a súa efectiva aplicación material; un contraste entre un amplo aparello normativo para poder exercelos e a permanencia de importantes brechas de xénero. A súa configuración como `dereitos de ausencia’ -os encamiñados á renuncia temporal, cando non definitiva, ao posto de traballo-, aínda que de titularidade neutra, seguía focalizando o problema unicamente nas mulleres.

Abordar os dereitos de conciliación comporta afrontar o risco de perderse na  maraña de  conceptualizacións, produción normativa, análise  doctrinais existentes, etc., e esquecernos, en definitiva, de que cando falamos de dereitos facémolo de capacidades ao dispor da cidadanía para levar unha vida máis completa e digna. Desta maneira, pensar na conciliación é facelo necesariamente nas persoas ás que vai destinada, o que revela as distintas realidades nas que se proxecta e que poñen de manifesto a súa importancia como unha necesidade crecente nas sociedades contemporáneas. De aí a esixencia de incorporar este dereito ao conxunto de valores e principios que configuran a nosa sociedade a través do máximo instrumento normativo co que nos dotamos, a Constitución; e iso non por un mero propósito pragmático, isto é, a procura dunha maior eficacia na garantía do seu desenvolvemento legal, senón porque a compatibilidade entre o desenvolvemento do proxecto vital e a carreira profesional das persoas constitúe un atributo esencial da condición cidadá nunha sociedade democrática avanzada. Trátase dun asunto demasiado importante para sometelo aos vaivéns lexislativos, as interesadas interpretacións sobre o que é dereito ou o que é expectativa, a súa remisión á vontade  negocial, etc.

Ademais, este proceso de recoñecemento constitucional conta con sólidos fundamentos xurídicos. Podemos atopar trazos do dereito na maioría dos textos internacionais en materia de dereitos humanos, por non falar da súa inclusión expresa na Carta de Dereitos Fundamentais da Unión ou no alicerce europeo de dereitos sociais. Ao que hai que engadir o recoñecemento da dimensión constitucional dos dereitos de conciliación polo Tribunal Constitucional que se inicia no ano 2007, aínda que segue pendente a unificación dunha categoría xurídica en torno ao ‘xénero’ que axudaría a romper o círculo  vicioso que insiste en ligar o coidado, e a súa tutela  antidiscriminatoria, exclusivamente ao sexo feminino.

Agora ben, se analizamos os seus fundamentos xurídicos, cabe afirmar que o dereito fundamental a conciliar presenta unha natureza complexa que o conecta con diversos intereses constitucionalmente protexidos que poden verse implicados no seu exercicio, e por tanto non cabe reducilo unicamente a unha proxección do principio de igualdade e non discriminación por razón de xénero. Cando un traballador ou unha traballadora se dirixe á súa empresa para formular unha solicitude de conciliación pode estar a poñer en xogo outros principios e dereitos constitucionais vinculados a distintos aspectos da súa vida persoal: a protección ‘integral’ da familia, máis aló dos menores; a intimidade persoal e familiar; o traballo; a saúde; a formación, etc. Todos eles expresión, á fin e ao cabo, da dignidade e o libre desenvolvemento da personalidade. De aí a necesidade dunha concepción ampla como elemento esencial da conciliación, superando así a perspectiva limitada que a asocia ao coidado  usualmente atribuído ás mulleres. De feito, resulta máis pertinente falar de “vida persoal” que de “vida familiar”, porque a primeira inclúe sen ningunha dúbida as necesidades da segunda. Deste xeito contribuímos a superar as inercias que durante anos levan lastrando ás mulleres no seu desenvolvemento profesional ao considerar que son elas quen de forma natural deben responder ante calquera conxuntura que esixa o coidado familiar.  Por outra banda, o termo “persoal” comprende todas aquelas necesidades que, como dicimos, poden estar presentes na conciliación, de acordo cunha definición ampla desta que, dalgunha maneira, xa se apuntaba na Conferencia de Pequín cando se facía a referencia “ao modo en que as persoas dividen o seu tempo entre a educación e a formación, o emprego remunerado, as responsabilidades familiares, as actividades voluntarias e outras formas de traballo, descanso e esparexemento socialmente útiles, e no modo en que obteñen beneficio desas actividades”. Pero é que, incluso considerando a faceta familiar, daría cabida a todas aquelas manifestacións da realidade social que exceden do concepto tradicional de familia.

Todo iso lévanos á pertinencia do seu recoñecemento constitucional polo seu amplo potencial de incidir na vida cotiá da cidadanía, ámbito no que precisamente xorde a necesidade que lle dá orixe. Trátase, insistimos, dunha necesidade social cada vez máis presente no debate público. E con todo, pode correr o risco de terminar ampliándose unicamente para determinados sectores da poboación traballadora: os altamente cualificados das grandes empresas e os do sector público. Non podemos asumir, sen máis, que a ‘verdadeira’ conciliación -a que responda de maneira eficaz ás necesidades sociais, e sexa realmente  exercitable- se constitúa nun privilexio ao alcance duns poucos, no canto dun dereito con carácter universal.

Doutra banda, se nos atemos á maneira en que se viñeron entendendo ata o de agora, boa parte dos dereitos de conciliación incluídos na normativa responden, na súa configuración, a unha visión limitada de aspectos tales como a familia, a formación, a saúde, etc.  Así, a familia aparece definida nunha concepción patriarcal que con todo viuse superada pola realidade dos feitos ( monoparentalidade, homosexualidade, unións informais que presentan vínculos afectivos tan intensos como os familiares e que son capaces de xerar necesidades de coidado, etc.). A formación, ou a saúde, non poden entenderse como meramente postas ao servizo do proceso produtivo. Incluso a participación en asuntos públicos cínguese a unha serie de supostos relacionados coa actividade política institucionalizada -sufraxio, cargos electos, etc.- e deixa fóra o cada vez máis relevante activismo social nas súas diversas manifestacións. Se a estes exemplos engadimos o feito de que outras necesidades de conciliación, as relacionadas coas actividades de coidado, atoparon a súa canle a través dunha serie de medidas  indisimuladamente “ feminizadas”, temos o debuxo perfecto da configuración social tradicional: homes no ámbito público –traballo, formación, recuperación da saúde para seguir traballando, asunción de responsabilidades políticas-; mulleres,  no privado –a familia, o coidado-.

A nosa proposta pretende romper esta orde social tan arraigada como inxusta.

Con iso non defendemos que calquera necesidade deba sen máis prevalecer sobre a dinámica produtiva. Trataríase, como dicimos, daquelas que mediante a súa conexión real e directa con dereitos protexidos constitucionalmente presenten a suficiente relevancia como para consideralas esenciais no proceso de  compatibilización dos aspectos persoais e laborais

 

 

 

 

 

The comments are closed.


GABINETE DE COMUNICACIÓN

Rúa do Hórreo, 65
15700 Santiago de Compostela
A Coruña
Teléfono [+34] 981 56 97 40
FAX [+34] 981 57 23 35

comunicacion@valedordopobo.gal