O ROL DE XÉNERO COMO AGRAVANTE PENAL por María Belén  Rubido de la Torre, Maxistrada do Xulgado do Penal número catro de Pontevedra, especializado en violencia sobre a muller.

09 Febreiro, 2021 falamos de feminismo

A introdución da agravante de xénero é, quizais, unha das reformas que menos repercusión práctica tivo en inicio no noso Dereito Penal tras a introdución pola LO 1/2015 do 30 de marzo de moitos dos postulados do Convenio de Istambul. Con todo, introduce unha verdadeira revolución despois de que amplía a protección á muller do estrito ámbito doméstico á xeneralidade dos delitos.

Tal e como se nos pedía aos Estados asinantes do Convenio e como era unha esixencia de pura xustiza material. E digo, quizais, porque houbo un profundo debate sobre como habería de interpretarse esta circunstancia L no conxunto do Dereito Penal español, como  incardinala, sobre todo e en relación co conxunto de delitos que xa veñen regulados especificamente na O 1/2004 da Lei integral contra a violencia sobre a muller e consolidados no noso Código penal desde entón. E, tamén, a súa especificidade en relación con outras agravantes xenéricas como é o delito cometido “por razón do sexo ou por razón de parentesco”.

Esta agravante explícase na Exposición de Motivos da Lei Orgánica 1/2015 do seguinte modo: “A razón para iso (para agravar a pena) é que o xénero, entendido de conformidade co Convenio  n.º 210 do Consello de Europa sobre prevención e loita contra a violencia contra as mulleres e a violencia doméstica, aprobado en Istambul polo Comité de Ministros do Consello de Europa o 7 de abril de 2011, como “os papeis, comportamentos ou actividades e atribucións socialmente construídos que unha sociedade concreta considera propios de mulleres ou de homes”, pode constituír un fundamento de accións discriminatorias diferente do que abarca a referencia ao sexo.” Tamén se prevé no Convenio de Istambul do 11 de maio de 2011, ratificado por España o 18 de marzo de 2014 (BOE 06.06.2014) e, por tanto, que forma parte do noso dereito, no seu art. 3 apartado d) defínese como “violencia contra a muller por razóns de xénero, toda violencia contra unha muller porque é unha muller ou que afecte as mulleres de maneira desproporcionada”.

É revelador que esta nova circunstancia agravante apareza regulada no artigo 22 do Código penal que é coñecido como as agravantes por “razóns de odio” e que poden ser aplicables a calquera delito, por canto que se entende máis grave se o delito cométese “por motivos racistas,  antisemitas ou outra clase de discriminación referente á ideoloxía, relixión ou crenzas da vítima, a etnia, raza ou nación á que pertenza, o seu sexo, orientación ou identidade sexual, razóns de xénero, a enfermidade que padeza ou a súa discapacidade.”

É fundamental para saber que se entende por “razóns de xénero” recorrer ao noso Tribunal Supremo, concretamente a sentenza STS, Penal sección 1 do 19 de novembro de 2018 (ROJ: STS 3757/2018-ECLI:É:TS:2018:3757) na que se nos expón con toda claridade o fundamento desta agravante. Cita esta sentenza, e creo que é a clave para interpretar esta agravante, que esta violencia sobre as mulleres debe construírse sobre a base do artigo 43, novamente, do Convenio de Istambul, cando di que “os delitos previstos no presente Convenio sancionaranse con independencia da relación existente entre a vítima e o autor do delito”.

É dicir, o relevante non é que o agresor e a vítima sexan ou fose esposos ou parella ou noivos. Non. O esencial para que poida ser de aplicación da agravante é que o delito sexa cometido polo “rol” que a sociedade atribúe ás mulleres. Por “ser muller”. Única e exclusivamente. Porque unha muller ha de cumprir cunhas regras  preestablecidas de sometemento, e no caso de non facelo, merece ser castigada, polo que o delito cometido por “razón de xénero” pretende perpetuar o rol de xénero (discriminatorio) da muller pola forza, a través da comisión do delito, a forma máis grave de transgredir a orde xurídica. Para deixar moi claro por parte do agresor #ante ela e #ante todos que está por encima, que é superior, que a muller ha de someterse. Durante a súa relación e mesmo polo resto da súa vida.

Pero a sentenza ditada recentemente por un Xurado do País Vasco dá un paso máis: procede á aplicación da agravante de xénero non por un acto delituoso contra unha muller, senón por unha agresión con resultado morte a un home. Porque a razón (se é que existe algunha razón en tal despropósito) da agresión está en que unha muller non pode, ao terminar a súa relación sentimental cun home, relacionarse con outros, e se así o fixese, non só ela senón as persoas que potencialmente poderían formar parte da súa vida serán agredidos.

E este foi o caso. Un home é agredido por outro polo mero feito de relacionarse cunha muller que é “propiedade” doutro. Ademais foi agredido da forma máis salvaxe: arrebatándolle a vida. Porque no caso desta sentenza, aínda que non é firme, abre paso a unha interpretación ampla da agravante de xénero a unha persoa que non é a muller, senón as persoas que se relacionan con ela. Sendo algo novo, pero entendo, en casos como este xustificado. Porque un home novo, Asier, de tan só 28 anos, estaba na Semana Grande donostiarra e o seu delito foi charlar cunha moza no exterior dun bar da Parte Vella. Na sentenza, déixase constancia que o acusado lle dixo  á súa  ex parella que se saía con outro mozo “o atacaría para impedir que establecese unha relación sentimental con outra parella“. Esta muller trataba de continuar coa súa vida, e neste caso, Asier tan só por establecer unha conversación con esta muller é golpeado polo ex noivo da nova, tras o cal caeu ao chan falecendo tras dous meses en coma. Porque a muller non está soa no mundo, está rodeada de persoas que poden verse danadas pola violencia exercida contra elas.

De infausto recordo na mente de todos están as nais que son sobreviventes á morte dos seus fillos e fillas a mans do maltratador utilizando esta forma tan  ruín e cruel de danar facéndoo contra os seus descendentes. Así se introduciu como vítimas directas da violencia sobre a muller aos fillos ou fillas ou menores conviventes coa muller que é tamén vítima (por canto que a unha muller non só se lle pode danar directamente senón tamén co dano á súa prole).  Pois ben, con esta nova interpretación dáse entrada á posibilidade de protexer ás persoas da contorna da vítima que entran/permanecen na súa vida tras a situación de violencia vivida. Unha muller vítima de violencia polo feito de considerala muller e por tanto e por definición sometida á superioridade do home, pode saír deste círculo de violencia. Pode ser valente e denunciar. Pero iso non significa que o home que a tivo sometida renuncie a intervir na súa vida, en condicionala, en volver sometela unha e outra vez a cada paso que ela pretenda dar para afastarse do seu maltratador.

Ao impedir que esta muller refaga a súa vida, interpoñéndose entre ela e as persoas que a acompañan nese traxecto viario, pretende perpetuar o illamento, que é unha das pezas psicolóxicas máis efectivas de control sobre a muller: que se sinta soa. Que non poida refacer a súa vida. Que faga o que faga, estea con quen estea, sempre o control da persoa que a someteu durante a súa vida anterior seguirá alí, para sempre, facéndolle vivir unha cadea perpetua de violencia. Porque todos os que están con ela poden estar en perigo.

Non pode haber maior sometemento que o impedir, de facto, que unha muller vítima de violencia poida volver vivir. Non hai un sentimento de superioridade máis potente que o saber que nunca a vítima sairá do seu control e que o maltratador fará todo o posible para que a vítima non “teña vida” fóra da súa relación con el. Que non quede máis remedio que renunciar a vivir, senón directamente, cortándolle toda posibilidade de reeditarse nunha nova vida á marxe do seu agresor.

Di a sentenza que “co ataque perpetrado contra Asier“, o procesado “cumpriu o seu previo aviso” e converteu á muller “en responsable da morte, ao non se cinguir á súa vontade e desexo posesivo respecto dela” e “desta forma, matou a Asier Néboa converténdoo en vítima por razóns de xénero do dominio exercido contra a súa ex moza” e deste xeito “volveu exercer o seu dominio sobre ela, coartando gravemente a súa liberdade, xa que matou a Asier e impediu  irremisiblemente a súa relación con el, pois destruíu a vida da persoa coa que libremente decidira iniciar unha relación sentimental“.

E isto lévame a pensar no certo da afirmación de tantos estudosos de que o machismo é un prexuízo para o global da Sociedade. E o axioma tan repetido de que “todos deberiamos ser feministas” como moi ben explica no seu ensaio mundialmente coñecido a autora, Chimamanda Ngozi Adichie, faise imprescindible. Porque sen esta visión, sen xerar a implicación de todas, pero tamén de todos, non poderemos avanzar.

Por iso, a extensión tan interesante do ámbito da aplicación da agravante de xénero aos delitos cometidos non só contra a muller ou contra os seus fillos senón tamén contra outras persoas (incluídos outros homes) nese efecto expansivo, de “bomba de acio” que ten a violencia sobre a muller, debe ser resaltada. Porque se Asier morreu é porque tratou de aproximarse a unha muller que, polo mero feito de selo, non ten dereito a refacer a súa vida sen risco non só para ela senón para todos os que a rodean. Porque na violencia contra a muller non só se lesiona á vítima muller, aos seus fillos, aos seus familiares, senón a todos e cada un de nós e nós.

É intolerable que se cometan delitos “por sentirse superior” ás mulleres, por demostrar con estes actos delituosos que é inferior, que estarás sempre sometida, que fagas o que fagas non escaparás ao seu control. Como dicía  Chimamanda  Ngozi  Adichie “a cultura non fai á xente. A xente fai a cultura” e nós debemos igualmente “facer” da nosa cultura un lugar onde unha muller poida refacer a súa vida en liberdade e con seguridade, e que todos e todas as que estamos ao seu arredor esteamos seguros de que serán castigados con maior severidade aqueles que quebrantan este lexítimo dereito, para que entre todos rompamos ese círculo de violencia.

– – – –

 

The comments are closed.


GABINETE DE COMUNICACIÓN

Rúa do Hórreo, 65
15700 Santiago de Compostela
A Coruña
Teléfono [+34] 981 56 97 40
FAX [+34] 981 57 23 35

comunicacion@valedordopobo.gal