De novo, a crise do COVID-19 desde unha perspectiva de xénero por María Paz García Rubio Catedrática de Dereito Civil Universidade de Santiago de Compostela.

03 Abril, 2020 falamos de feminismo

 

 

A excepcional situación de crise sanitaria, social, política e económica que atravesa España como consecuencia da pandemia do COVID-19, con máis de 110.000 persoas infectadas e máis de 10.000 falecidos, segundo as cifras oficiais ao 2 de abril de 2020  (fonte: https://covid19.isciii.es), con toda probabilidade, cifras bastante inferiores ás reais, provocou a necesidade de ditar con certa precipitación un remeiro de normas xurídicas, sen dúbida necesarias, para paliar no posible os perversos efectos da situación.

A pesar de que, como xa puxen de manifesto noutro escrito anterior, https://www.valedordopobo.gal/es/essential_grid/perspectiva-de-xero-en-a-pandemia-do-covid-19-por-maria-paz-garcia-louro-catedratica-de-dereito-civil-de-a-universidade-de-santiago-de-compostela/

é indubidable que tamén a pandemia do COVID-19 ten unha perspectiva de xénero, custa atopar nestas normas excepcionais o reflexo da citada perspectiva; con todo, si hai algunha referencia a colectivos especialmente vulnerables nos que as mulleres, ou son as únicas que o compoñen, ou están claramente sobrerrepresentadas; refírome ás vítimas de violencia de xénero e ás empregadas do fogar.

Respecto das primeiras, debemos partir de que o RD 463/2020, do 14 de marzo polo que se declara o estado de alarma para a xestión da situación de crise sanitaria ocasionada polo COVID-19, e co obxectivo de atallar a súa expansión, supuxo o confinamento domiciliario de gran parte da sociedade española co obxectivo de atallar a súa expansión.

Nesta circunstancia excepcional, o Ministerio de Igualdade impulsou un Plan de Continxencia contra a violencia de xénero, que me parece necesario polo menos por dúas razóns: a primeira, polas particulares circunstancias de confinamento das persoas nos seus fogares, coa consecuente maior dificultade das vítimas para exercitar os dereitos, axudas e servizos que a lei lles recoñece. A segunda porque as cifras provisionais achegadas pola Delegación do Goberno contra a Violencia de Xénero mostran un aumento do número de casos de violencia de xénero na actual situación; así, os datos do mes de marzo de 2020 respecto a marzo 2019, mostran que as chamadas ao 016 aumentaron un 10,52%, 597 chamadas pertinentes máis que no mesmo período do ano anterior, de 5.674 a 6.271; á súa vez, as consultas en liña  ao 016 aumentaron un 182,93%, 75 consultas máis en total (fonte: http://www.violenciagenero.igualdad.gob.es).

O citado plan de continxencia declarou como esenciais todos os servizos de asistencia integral ás vítimas de violencia contra as mulleres. Isto comportaba que o persoal que atende a estes servizos deberá garantir o normal funcionamento dos dispositivos de información durante as 24 horas do día; a resposta de emerxencia e acollida ás vítimas en situación de risco, incluídas as mulleres que precisan abandonar o domicilio para garantir a súa protección; o normal funcionamento dos centros de emerxencia, acollida, pisos tutelados, e aloxamentos seguros para vítimas de explotación sexual e trata; así como a asistencia psicolóxica, xurídica e social ás vítimas de maneira non presencial (telefónica ou por outras canles). Así mesmo, establecéronse unha serie de medidas para garantir o adecuado funcionamento dos servizos destinados á protección das vítimas de violencia de xénero, así como a adaptación das modalidades de prestación dos mesmos ás presentes circunstancias excepcionais.

Con posterioridade e monográficamente destinado ao tema da violencia de xénero nas excepcionais circunstancias actuais, publicouse o RD-Lei 12/2020, do 31 de marzo, de medidas urxentes en materia de protección e asistencia ás vítimas de violencia de xénero. A lectura do abigarrado preámbulo pon en evidencia que a razón fundamental desta nova norma de rango legal está na necesidade de modificar normas orzamentarias que esixían precisamente ese rango e que, de non ser alteradas, dificultarían a atención adecuada ás vítimas de violencia de xénero neste momento; a este fin destínase o capítulo II do citado RD-Lei. Con todo, para o tema que aquí nos ocupa, interésame máis o capítulo I, cuxo fin é establecer unha serie de medidas para garantir o funcionamento dos servizos de asistencia e protección integral das vítimas de violencia de xénero.

En realidade, boa parte do contido regulador deste capítulo pouco engade ao que xa se dispuxo con anterioridade no xa mencionado plan de continxencia.  É certo que algunhas medidas acláranse e mesmo se especifican outras novas, como a previsión de alternativas á atención telefónica á vítima, moi pouco conveniente cando esta convive co agresor, circunstancia frecuente (pero non necesariamente concorrente, como o RD Lei parece presumir) nas actuais circunstancias. Cando a resposta á emerxencia conleve o abandono do domicilio familiar prevese o traslado da vítima e os seus fillos e fillas a un centro de emerxencia, acollida, ou asimilados “equipados con equipos de protección individual”, enténdese que fronte ao COVID-19, previsión que pode resultar ás veces difícil de cumprir pola escaseza manifesta destes equipos, como expresamente se recoñece para as persoas traballadoras que pola súa actividade profesional poidan ter contacto directo coas vítimas, no artigo 5 do propio RD-Lei 12/2020.

Desde logo, ningunha das iniciativas sinaladas sobra; con todo, creo que este texto legal non é do todo satisfactorio, nin moito menos, e iso tanto por exceso, como por defecto. O primeiro, porque é unha norma complexa (a lectura da súa exposición de motivos é unha tortura) que, polo menos polo que respecta ao capítulo I, é ademais excesiva, no sentido de que ningunha das medidas que nel se contemplan precisan de rango de lei. O segundo, por defecto, porque non teño tan claro que esas medias sexan suficientes; por unha banda, porque a actual situación de confinamento e a falta de relación directa con outras persoas poñen á vítima de violencia de xénero nunha situación de vulnerabilidade aínda moito maior da que habitualmente é propia desta situación; por outro, porque parece esquecer case completamente a colectivos de mulleres que tamén sofren distintos tipos de violencia e que nesta situación están nunha situación de moito risco, como as mulleres anciás e as mulleres con discapacidade.

Ao citar ás persoas con discapacidade non quero deixar de mencionar o esquecemento que parecen ter ata o de agora as administracións das persoas con discapacidade nestas circunstancias; só unha reacción ex post ante nenos e mozos con síndrome do espectro autista non é, desde logo, resposta suficiente.

Por outra banda, tamén é de interese a Real Decreto Lei 10/2020, do 29 de marzo, polo que se regula un permiso retribuído recuperable para as persoas traballadoras por conta allea que non presten servizos esenciais, co fin de reducir a mobilidade da poboación no contexto da loita contra o COVID-19. O n.º 14 do Anexo a este último RD Lei considera servizos esenciais que non permiten o permiso retribuído previsto nel ás persoas “(As) que prestan servizos relacionados coa protección e atención de vítimas de violencia de xénero”, co que as persoas encargadas destes servizos haberán de atendelos da forma habitual que implica contacto directo coas vítimas como tamén se recoñece no xa citado RD Lei 12/2020 , salvo as que prestan o servizo do 016, que como dixen, farano pola modalidade de teletraballo, e a asistencia psicolóxica, xurídica e social ás vítimas, realizada de maneira non presencial,

 

Igualmente, este texto alude ás vítimas de violencia de xénero, aínda que dunha maneira moi tanxencial, o artigo 11 do aínda máis recente Real Decreto Lei 11/2020, do 31 de marzo, polo que se adoptan medidas urxentes complementarias no ámbito social e económico para facer fronte ao COVID-19. Neste caso o novo texto lexislativo diríxese a adoptar medidas para paliar a situación de dificultade na que poden atoparse persoas en especial situación de vulnerabilidade económica, sexa previa e agraviada pola crise do COVID-19, sexa causada precisamente por esta. Permitiranme que me deteña brevemente neste novo texto.

 

A propia Exposición de Motivos desta última disposición explica que recolle un novo paquete de medidas de carácter social, dirixidas ao apoio a traballadores, consumidores, familias e colectivos vulnerables, facendo especial fincapé naqueles que máis o necesitan. Moitos son os puntos tratados e moitas as medidas que nel se preven. Pola miña especialización en materia de Dereito civil, resalto especialmente a suspensión de lanzamentos para fogares vulnerables sen alternativa habitacional,  a prórroga extraordinaria dos contratos de arrendamento de vivenda habitual, a moratoria da débeda arrendaticia para persoas arrendatarias de vivenda habitual en situación de vulnerabilidade económica, as medidas de apoio ao aluguer con liñas de avais públicos, a moratoria das débedas hipotecarias para a adquisición da vivenda habitual e a moratoria para outros créditos e préstamos non hipotecarios que teñan as persoas en situación de vulnerabilidade económica, particularmente os créditos ao consumo.

Sen dubidar nin un momento sobre a conveniencia destas medidas, e probablemente doutras que haxan de chegar no futuro non afastado, teño que dicir que o autor desta norma non foi moi coidadoso cando acometeu a redacción dos asuntos que se acaban de mencionar. Particularmente complexo e pouco afortunado parécenme algúns dos requisitos que definen a situación de vulnerabilidade económica por varias razóns. Unha delas, polo confuso da redacción que fai dificilmente intelixibles certas esixencias; outra, polo escaso celo na utilización dos termos xurídicos (o menor suxeito a tutela, acollemento ou garda non é fillo de quen  exerce esas funcións e ningún civilista sensato tería incluido nunha non norma que alude a que un dereito sobre unha vivenda “obtívose por herdanza ou mediante transmisión mortis causa sen testamento”, por poñer só dous exemplos); outra, en fin, porque algunhas das esixencias son inexplicables, como a necesidade de que as parellas de feito teñan que estar rexistradas para formar parte dunha unidade familiar.

Non se trata de criticar o texto legal por un prurito académico máis ou menos snob, senón de poñer de relevo que as normas xurídicas, para ser eficaces, han de estar ben redactadas e han de utilizar con precisión os termos técnicos; han de ser, ademais, coherentes co resto do ordenamento e han de poder aplicarse sen xerar dúbidas e confusión nos operadores xurídicos. Só así poderán cumprir realmente o seu labor.

Pero o que quero destacar a continuación é que na citada definición da vulnerabilidade non hai alusión directa algunha á perspectiva de xénero, a pesar do carácter de principio informador do ordenamento xurídico español que o artigo 4 da LOIHM recoñece ao principio de igualdade entre homes e mulleres. Con todo, estou convencida de que moitas destas persoas e moitos destes fogares vulnerables son mulleres ou están sustentados por mulleres; así sucederá na gran maioría dos casos de familias monoparentais, particularmente vulnerables tamén desde o punto de vista económico, e en persoas anciás que viven soas, así mesmo maioritariamente mulleres, ou nas que viven dúas ou máis anciáns e nos que tamén de modo principal a coidadora é unha muller. Non tería estado de máis que a norma aludise directamente a este tipo de familias.

Como só trato de chamar a atención sobre algúns puntos quentes, termino cunha referencia que si fai o citado RD-Lei 11/2020, do 31 de marzo, ao colectivo das empregadas de fogar, consciente de que, como tiven xa ocasión de destacar no meu escrito anterior, constitúe un colectivo especialmente fráxil nunha situación como a presente. A norma parte de que este grupo de traballadoras non dispón no réxime xurídico español de prestación por desemprego, sendo así que moitas delas nas circunstancias actuais permanecen nas súas casas e viron resolto o seu contrato laboral ou moi reducidas as horas de traballo, coa consecuente perda total ou parcial dos ingresos, xa de seu bastante escasos, pois sabido é que se trata dun oficio moi mal pagado.

 

Pois ben, o artigo 30 do citado RD-Lei crea un subsidio de desemprego, cualificado como extraordinario e temporal, do que se poderán beneficiar as empregadas de fogar que deixasen de traballar ou reducido a súa actividade como consecuencia do COVID-19, e que terá unha contía variable en función da retribución que deixan de percibir e da redución da actividade experimentada. Sen dúbida é unha norma cunha clara orientación de xénero, posto que este colectivo é o máis feminizado entre os feminizados -segundo cifras do INE pouco actualizadas, pero que son as publicadas na súa web o servizo doméstico é atendido case na súa totalidade por mulleres (97,8%), a maior parte de nacionalidade española (58,1% ) e con idade entre 30 e 44 anos (40,6%)-.

Sen dúbida, a intención é boa e unha norma deste tipo necesaria; con todo  non sei se vai ser moi eficaz, xa que o orzamento inescusable para poder acceder ao subsidio é que a empregada de fogar estea integrada no Sistema Especial de Empregados de Hogar do Réxime Xeral da Seguridade Social; as fontes oficiais a febreiro de 2020 mostran algo menos de 400.000 persoas afiliadas a este réxime, o nivel máis baixo desde 2013. Se calculamos que hai uns 18 millóns de fogares en España, e que aproximadamente o 20% contan con algún tipo de servizo doméstico, que é tanto máis intenso cando máis ingresos entran o fogar, resúltannos máis de tres millóns e medio de empregadas de fogar; evidentemente unha sinxela subtracción pon en evidencia que a maior parte delas non van poder gozar do subsidio previsto no novo RD-Lei.

Por iso apelo de novo aos empregadores cuxos recursos económicos o permitan. Non resolvan o contrato das súas empregadas de fogar, aínda que temporalmente non poidan acudir ao seu posto de traballo; valoren como merecen a aquelas das que non poden prescindir porque cumpren servizos esenciais de coidado; e paguen en ambos os casos os seus salarios.

Todos temos que facer esforzos e sacrificios suplementarios nunha situación que, como dixeron xa algúns organismos internacionais, é a peor que viviu a nosa sociedade desde a segunda guerra mundial. Só así sairemos desta situación crítica con feridas, desde logo, pero tamén con dignidade.

 

The comments are closed.


GABINETE DE COMUNICACIÓN

Rúa do Hórreo, 65
15700 Santiago de Compostela
A Coruña
Teléfono [+34] 981 56 97 40
FAX [+34] 981 57 23 35

comunicacion@valedordopobo.gal