As declaracións históricas de dereitos fundamentais: A quen se recoñece os dereitos que proclaman? por Teresa Pérez del Río, Catedrática (j) de Dereito do Traballo e Seguridade Social.

12 Maio, 2020 falamos de feminismo

Foron tres as declaracións de dereitos fundamentais máis importantes nos últimos séculos: a Declaración adoptada no seo da Declaración de Independencia dos EEUU (1776), a Declaración francesa de Dereitos do Home e do Cidadán (1789), e a Declaración Universal de Dereitos Humanos da ONU (1948).

As dúas primeiras son sen dúbida resultado da aplicación do principio republicano que instaura os dereitos de liberdade, igualdade ante a lei e división de poderes, e deberían estar todas elas baseadas no principio democrático que recoñece que a soberanía reside no pobo e se exerce mediante representantes libremente elixidos. Como derivada do principio democrático, os dereitos recoñecidos deberían ser asignados a toda a cidadanía, ou se se quere a todos os seres humanos polo mero feito de ter nacido, fora cal fora a súa condición persoal ou social, relixión ou sexo. Pero isto non foi así. Historicamente a relación entre o principio republicano, o principio democrático, os dereitos fundamentais, e a parte feminina da humanidade foi bastante torturada, experimentando avances, pero tamén notables retrocesos.

O denominado espírito republicano tal como foi concibido nos séculos XVIII e XIX, excluíu ás mulleres. Sen dúbida defende que a soberanía radica no individuo e exércese directamente ou mediante representantes elixidos por votación. Pero no concepto individuo ou cidadán que pode exercer estes dereitos e votar aos representantes que deben facelos realidade, non entran máis que un tipo determinado de persoas todas elas pertencentes ao sexo masculino. As mulleres estaban excluídas.

A doutrina política afirma que o nacemento do espírito republicano en Europa prodúcese coa Revolución francesa, en concreto coa adopción da Declaración dos Dereitos do Home e do Cidadán aprobada pola Asemblea Nacional Constituínte en 1789, vindo considerarse un dos seus documentos fundamentais. Con todo, esta primeira experiencia fracasou porque a idea republicana da Revolución francesa non se funda no principio democrático. É certo que defende os principios de liberdade, igualdade e soberanía popular, pero non para todos. De feito e polo que aquí interesa, a Declaración de Dereitos do Home e do Cidadán, non estaba a utilizar o masculino xenérico “homes” para referirse a todos os seres humanos, estaba a referirse única e exclusivamente aos homes e cidadáns en sentido estrito e nin sequera a todos os homes senón só a un grupo privilexiado dos mesmos. A metade da humanidade, concretamente a feminina, estaba excluída do recoñecemento destes dereitos. Rousseau, un dos seus principais ideólogos estaba moi lonxe de crer que homes e mulleres tivesen que ser recoñecidos como libres e igualmente dignos polo só feito de ter nacido, como pon de manifesto no seu libro Emilio e demostra, e critica Mary Wollstoncraft na súa obra Vindicación dos dereitos das mulleres en 1792. Este cabaleiro contraeu matrimonio cunha lavandeira analfabeta coa que tivo cinco criaturas das que se desfixo segundo ían nacendo, entregándoos en contra da vontade da nai á beneficencia, a L’hôpital deas enfants-trouvés. Nenos sen nome, sen partida de nacemento. Por iso, cando Olympe de Gouges, escritora e revolucionaria francesa, considerada precursora do feminismo moderno, reivindicou a igualdade de dereitos entre homes e mulleres no marco da Revolución francesa, e proclamou en 1791, a Declaración dos Dereitos da Muller e a Cidadá, seguindo a mesma redacción que a Declaración masculina, foi primeiro insultada, despois ameazada e finalmente declarada antirrevolucionaria e asasinada na guillotina.

O mesmo ocorrera coa Declaración de Independencia dos EEUU, adoptada en Virginia en 1776. Esta exclusión non comeza a poñerse en cuestión en EEUU ata mediados do século XIX cando no ano 1848 se celebra a Primeira Convención sobre os Dereitos da Muller en Seneca Falls (Nova York) que foi organizada por Lucretia Mott e Elizabeth Cady Stanton. O resultado desta Convención foi a publicación da Declaración de Seneca Falls, documento baseado na Declaración de Independencia dos Estados Unidos, no que as súas autoras denunciaban as restricións, sobre todo políticas, ás que estaban sometidas as mulleres: non poder votar, nin presentarse a eleccións, nin ocupar cargos públicos, nin afiliarse a organizacións políticas ou asistir a reunións políticas. A Declaración de Seneca Falls marca un fito na evolución da democracia porque é o inicio do movemento sufraxista. O sufraxismo foi un movemento internacional cuxo obxectivo esencial, pero non o único, era a reivindicación

 

do dereito das mulleres para exercer o voto. Orixinado nos Estados Unidos por mor da Declaración de Seneca Falls baixo o lema “se a muller pode subir ao cadalso tamén pode subir á tribuna”, coñeceu unha forte implantación no Reino Unido, desde 1865 o movemento estendeuse a gran parte dos países europeos e constitúe o xerme do posterior movemento feminista. A este movemento pertenceron John Stuart Mill, Harriet Taylor Mill, Emmeline Pankhurst entre outras persoas. En España, país en que debido á oposición frontal dos políticos conservadores e ao poder da Igrexa católica o sufraxismo apenas tivo relevancia antes da II República, as líderes deste movemento foron Clara Campoamor e Carmen de Burgos, a primeira das cales como é sabido conseguiu que se recoñecese o dereito de sufraxio activo ás mulleres. O sufraxismo británico pola contra foi especialmente activo. As reivindicacións do movemento fóronse ampliando, pasando a incluír, ademais do dereito de voto, o dereito das mulleres para recibir o mesmo salario que un home polo mesmo traballo, o dereito para ser as titoras legais dos seus fillos xunto aos pais, e a súa incorporación á carreira xudicial. O sufraxismo evoluciona a mediados do século XX cara ao movemento feminista que asume os mesmos obxectivos: o dereito ao voto e ao exercicio do poder, a incorporación da muller ao traballo, a mellora da educación, a capacitación profesional e a apertura de novos horizontes laborais, a equiparación de sexos na familia para evitar a subordinación da muller e a dobre moral sexual.

Podería definirse o feminismo como o movemento social e político que supón a toma de conciencia das mulleres como grupo ou colectivo humano e dalgúns homes, da opresión, dominación, e explotación de que foron historicamente e aínda son obxecto por parte do sistema patriarcal, o cal as move á acción para a liberación do seu sexo, reclamando todas as transformacións da sociedade tanto económicas como políticas, filosóficas, xurídicas e mesmo familiares que aquela requira.

Como resultado desta loita primeiro sufraxista e posteriormente feminista, a ONU, mediante a Declaración Universal de Dereitos Humanos, xa desde a súa denominación, e por primeira vez de maneira formal na historia, inclúe entre os suxeitos aos que estes dereitos deben ser recoñecidos ás mulleres. Máis aínda, trátase dun documento decisivo na loita pola igualdade entre homes e mulleres. Na adopción desta declaración xogou un papel decisivo como Presidenta da Comisión de Dereitos Humanos das Nacións Unidas, Eleanor Roosevelt, esposa de Franklin Roosevelt, que foi presidente

 

de 1933 a 1945. A loita da Sra. Roosevelt en favor dos dereitos civís levaron ao Presidente Harry Truman a nomeala “Primeira Dama do Mundo” polos seus logros humanitarios. Ao longo de toda a súa vida, Eleanor, a feminista que cambiou o mundo, traballou moi duramente para conseguir a aceptación e implementación dos dereitos establecidos na Declaración. O legado das súas palabras e o seu traballo aparece nas constitucións de gran número de nacións e nun corpo de lei internacional en evolución que agora protexe os dereitos de homes e mulleres por todo o mundo.

Este documento foi clave para todas as conferencias e resolucións universais sobre os dereitos das mulleres que se adoptaron posteriormente: o 18 de decembro de 1979, a Asemblea Xeral das Nacións Unidas aprobou a Convención sobre a eliminación de todas as formas de Discriminación contra a Muller (CEDAW) que foi a culminación de máis de 30 anos de traballo da Comisión da Condición Xurídica e Social da Muller, órgano creado en 1946 para seguir de preto a situación da muller no mundo e promover os seus dereitos. As Nacións Unidas organizaron conferencias mundiais sobre a muller, que se celebraron en Ciudad de México (1975), Copenhague (1980), Nairobi (1985) e Beijing (1995). Esta última, a Cuarta marcou un importante punto de inflexión para a axenda mundial de igualdade de xénero. A Declaración e a Plataforma de Acción de Beijing, adoptada de forma unánime por 189 países, constitúen un programa en favor do empoderamento da muller e na súa elaboración tívose en conta o documento crave de política mundial sobre igualdade de xénero: a Declaración de Dereitos Humanos. O seguimento e vixilancia da súa aplicación prodúcese cada cinco anos a través de Conferencias Internacionais que se denominan Post Pequín.

A pesar de todas estas declaracións, e da puxanza durante o século XX primeiro do movemento sufraxista e despois do feminista, os datos estatísticos poñen de manifesto que a situación das mulleres segue sendo discriminatoria en todo o mundo incluída España, é dicir, frontalmente contraria ao dereito fundamental á igualdade que formalmente se lles recoñece na Declaración Universal de Dereitos Humanos da ONU e os documentos de desenvolvemento, como periodicamente pon de manifesto o Índice de Brecha Global de Xénero do Foro Económico Mundial. Tendo en conta o sinalado ata aquí, o movemento feminista debe seguir existindo en tanto as

 

declaracións de dereitos humanos sigan sendo sistematicamente inaplicadas polo que se refire á igualdade de xénero en todos os países do mundo.

The comments are closed.


GABINETE DE COMUNICACIÓN

Rúa do Hórreo, 65
15700 Santiago de Compostela
A Coruña
Teléfono [+34] 981 56 97 40
FAX [+34] 981 57 23 35

comunicacion@valedordopobo.gal