A PROBLEMÁTICA DO ACOSO SEXUAL DESDE UNHA PERSPECTIVA DE XÉNERO por José Fernando Lousada Arochena, Maxistrado, docente e escritor  

15 Novembro, 2021 falamos de feminismo

 

A PERSPECTIVA DE XÉNERO NA VIOLENCIA CONTRA A MULLER

 

Non se comprende a violencia contra a muller se non é atendendo ao concepto de xénero, ou sexa aos estereotipos sociais asociados ao sexo dunha persoa. O termo provén do inglés gender e popularizouse desde a IV Conferencia Mundial sobre as Mulleres de Beijing (China, 1995). Pero nin en inglés nin en español, a utilización do termo nas teorizacións feministas se emparenta coa división entre xénero masculino e xénero feminino nin tampouco é consecuencia dun suposto empeño puritano para evitar a palabra sexo dadas as súas connotacións sexuais (como se afirmó nalgún momento asociando feminismo con puritanismo).

Ao que alude é aos estereotipos sociais asociados ao sexo dunha persoa, e, con este significante, é un neoloxismo. A distinción co termo sexo atópase en que o xénero alude de maneira exclusiva ás diferenzas socialmente adquiridas (os prexuízos de xénero), mentres o sexo alude ás diferenzas físicas entre homes e mulleres ou, nalgunhas expresións, ás diferenzas físicas e ás socialmente adquiridas (por exemplo, a tradicional expresión contida en documentos oficiais de épocas non tan afastadas para reflectir a profesión das amas de casa como “os labores propios do seu sexo”). Pero non (e de aí a utilidade do termo xénero) exclusivamente ás diferenzas socialmente adquiridas.

Deste xeito, e isto é ao que iamos, a muller non sofre violencia polas características físicas do seu sexo, senón polos estereotipos sociais asociados ao seu sexo, e de aí a corrección da denominación, non sempre ben recibida, de violencia de xénero. Uns estereotipos que, considerados no seu conxunto, constitúen unha superestructura ideolóxica habitualmente denominada nas teorizacións feministas sistema patriarcal, ou patriarcado, que xustifica a superioridade / dominación dos homes e a inferioridade / submisión das mulleres en todos os ámbitos da vida.

Presenta a violencia diversas funcionalidades dentro do sistema patriarcal. A que parece máis evidente é a súa utilización como instrumento de coerción fronte aos comportamentos desviados. O devandito aspecto correctivo apréciase de maneira moi intensa na marxinación social das nais solteiras ou en xeral das mulleres non decentes, no acoso laboral dirixido a que a muller traballadora retorne ao fogar, ou nos delitos sexuais con finalidade correctiva (por exemplo, viólase a unha lesbiana para que deixe de selo e corrixa a súa orientación). Tamén nos supostos de violencia no seo do matrimonio ou a parella apréciase (mesmo nos casos máis graves) un compoñente correctivo cando no seo do matrimonio ou parella o home asume un estereotipo de cabeza de familia que inclúe o poder de corrección sobre a muller.

Con todo, a funcionalidade máis profunda da violencia de xénero nun sistema patriarcal é que a través do seu exercicio actualízanse na realidade da vida os estereotipos de dominación asignados ao home e os estereotipos de submisión asignados á muller: en calquera forma de violencia de xénero exercida por un home sobre unha muller, aquel está adoptando unha posición dominante, e esta está sometida, colocándose home e muller na posición asignada socioculturalmente.

Xénero e violencia son, en consecuencia, dous conceptos de estreita conxugación no dobre sentido de que canto máis xénero hai máis violencia se crea, e de que canta máis violencia hai máis xénero se crea. Máis xénero crea máis violencia porque, na medida en que o xénero implica dominación, esa dominación necesita actualizarse a través da violencia, ademais de que unha maior masa de estereotipos de dominación sempre presenta maiores riscos de desviación que deben ser corrixidos. Máis violencia crea máis xénero porque, na medida en que a violencia actualiza estereotipos de dominación, estes consolídanse coa violencia.

 

O ACOSO SEXUAL COMO PROTOTIPO DE VIOLENCIA DE XERO

 

O acoso sexual inscríbese en tal formulación conceptual, e mesmo se pode dicir máis: o acoso sexual é o prototipo de tal  formulación conceptual. E é que o acoso sexual conecta directamente coa esencia do xénero como estrutura de dominación máis mesmo que outras formas de violencia de xénero que na conciencia social se identifícan máis claramente coa violencia de xénero, como ocorre coa violencia na relación de parella ou ex parella, ou coa violación ou os delitos sexuais.

A nada que se reflexione, esta conexión directa do acoso sexual coa esencia do xénero como estrutura de dominación que o converte en prototipo da violencia de xénero atopa a súa explicación nas seguintes consideracións:

— Que o acoso sexual obedece, non (como aparentemente se puidese pensar) ás apetencias sexuais do agresor ou a unha atracción sexual (que pode existir ou non), senón a un determinado estereotipo de entendemento da sexualidade no cal o home é o cazador (é o suxeito activo) e a muller é a presa (é un obxecto pasivo).

— Que a tradicional licitude xurídica unido á tolerancia social do acoso sexual determina que, sen incorrer nin  en responsabilidade legal nin en responsabilidade moral, os homes poidan como suxeitos activos do acoso sexual situar ás mulleres como obxectos pasivos actualizando na realidade unha situación de dominación / submisión.

— Que os estereotipos sexuais son un elemento básico do xénero como construción social, pois se entende que un home é home e unha muller é muller se o seu comportamento sexual se atén ao estereotipo sexual de home ou muller, co cal o acoso sexual consolida de modo reflicto todos os estereotipos, sexuais ou non.

Sendo isto así, non resulta en absoluto unha casualidade que o acoso sexual fose identificado cando nos anos setenta do pasado século se conceptualizou o tópico do xénero: sen unha análise de xénero o acoso sexual era unha conduta lícita e mesmo socialmente aceptada como unha forma ordinaria de achegamento sexual, e ese achegamento sexual só deviña ilícito cando no seu desenvolvemento se producise unha agresión ou un abuso sexual (co cal o acoso tamén quedaba invisibilizado).

Tampouco é en absoluto unha casualidade que entre as primeiras teorizacións de violencia de xénero precisamente figure a visibilización do acoso sexual como discriminación (Catharine MacKinnon: Sexual harasment of working women, 1979).

Baixo este paraugas argumental, compréndese a importancia do acoso sexual na loita pola igualdade efectiva, así como a transcendencia pública que, nas últimas décadas, tiveron as denuncias de acoso sexual, cuxo último episodio foi a campaña metoo que visibilizou situacións de acoso sexual en Hollywood.

 

A PERSPECTIVA DE XÉNERO NA APLICACIÓN DO ACOSO SEXUAL

 

A directa conexión do acoso sexual coa esencia do xénero como estrutura de dominación converte ao acoso sexual nun campo abonado para a introdución de prexuízos de xénero na delimitación do concepto, en relación coa proba e na aplicación dos mecanismos de tutela xurídica por quen opera no mundo do Dereito (Xudicatura, Fiscalía, Avogacía, Policía), e en particular (pois o acoso sexual maniféstase moi habitualmente no ámbito das relacións laborais potenciado polo desigual poder entre as empresas e o seu persoal) por quen actúa na relación laboral (dirección das  empresas, sindicatos, persoas traballadoras).

Tal introdución de prexuízos distorsiona a delimitación práctica do concepto de acoso sexual dada a tendencia para introducir esixencias non contempladas nos textos normativos. Quen opera no mundo do Dereito ás veces esixe a reiteración de condutas ou o ánimo libidinoso para poder falar de acoso sexual, e ocasionalmente iso reflíctese en resolucións xudiciais, rexeitando a súa existencia cando hai unha illada manifestación de acoso sexual ou cando se considera que a conduta obedece a unha intención romántica, de adular (que deleita, agradable), ou xocosa, seica torpe ou basta pero non libidinosa. Con todo, tales esixencias non aparecen nas definicións de acoso sexual do Dereito da Unión Europea ou do Sistema Europeo de Dereitos Humanos. A nivel universal, o Convenio 190 OIT (2019) establece que o conxunto de comportamentos e prácticas inaceptables, ou de ameazas de tales comportamentos e prácticas, en que consiste a violencia e o acoso no traballo (incluíndo o acoso sexual) poden manifestarse “unha soa vez ou de maneira repetida”, sen que sexa condición necesaria que “teñan por obxecto … un dano físico, psicolóxico, sexual ou económico”, pois basta con “que (o) causen ou (que) sexan susceptibles de causar(o)”.

Outra distorsión na aplicación do concepto prodúcese cando á vítima se lle esixe que, fronte á aproximación sexual, manifeste un non rotundo, de maneira que se non o hai, non hai acoso, e só o habería se, tras o non rotundo, a conduta se reitera. Faise así realidade o refrán, reflexo dun prexuízo, segundo o cal “cando unha muller di que non, é que pode ser que si, cando non di nada, é que di que si, e cando di que si, é unha muller pública”. Sobre este aspecto, os tribunais de xustiza (salvo puntuais e criticables excepcións) negaron esa esixencia de non rotundo, bastando con manifestar unha incomodidade e presumindo que a hai se a aproximación é inaceptable. Neste sentido, o Convenio 190 esixe un conxunto de comportamentos ou prácticas “inaceptables”, non que sexan expresamente rexeitadas.

As distorsions causadas polos prexuízos de xénero tamén poden afectar á proba do acoso sexual dada a tendencia para valorar a veracidade do testemuño da vítima conforme a un modelo de vítima que reacciona fronte á agresión, de maneira que, se non actúa dese modo, o seu testemuño perde credibilidade. Un modelo de vítima masculinizado, pois ese modelo de reacción constrúese sobre o estereotipo de reacción que se supón propio dos homes. Co cal, introdúcese un prexuízo na valoración do testemuño da vítima cando se lle nega credibilidade por non denunciar o acoso sexual ata a terminación da relación laboral e se rexeitan outras probas que configuraban indicios de acoso sexual: véxase o Caso Anna Belousova vs. Kasajstán (2015)159 do Comité CEDAW implantado na Convención para a eliminación de todas as formas de discriminación contra a muller.

Finalmente, os prexuízos de xénero no axuizamento do acoso sexual tamén poden operar sobre as consecuencias xurídicas. Unha denuncia ás veces realizada contra algunhas resolucións xudiciais apunta cara á escasa contía das indemnizacións, cando é que, en materia de dereitos humanos, a indemnización debe comprender a reparación do dano, e ademais presentar un efecto disuasorio.

Na Recomendación Xeral 33 do Comité CEDAW sobre acceso das mulleres á xustiza (2015) explícanse as consecuencias que os prexuízos de xénero producen no sistema xudicial: poden impedir o acceso á xustiza en todas as esferas da lei afectando particularmente as mulleres vítimas e sobreviventes da violencia; distorsionan as percepcións e poden dan lugar a decisións baseadas en crenzas preconcibidas e mitos, en lugar de feitos; afectan tamén á credibilidade dos argumentos e os testemuños das mulleres; poden facer que os xuíces interpreten erroneamente as leis ou as apliquen nunha  forma defectuosa.

Se os prexuízos de xénero se  introducen no axuizamento do acoso sexual poden chegar a derrogar as leis antiacoso, deixando impunes comportamentos que se corresponde co concepto legal, terxiversando a declaración das vítimas, ou aplicando erroneamente as consecuencias xurídicas. Aplicar o acoso sexual con perspectiva de xénero non significa unha aplicación sempre favorable á muller, nin supón atentar contra principios penais como a presunción de inocencia. Aplicar o acoso sexual con perspectiva de xénero significa aplicar as leis antiacoso con obxectividade, sen prexuízos de xénero que distorsionen o axuizamento. Significa garantía de obxectividade na decisión xudicial no marco da independencia xudicial. Aplicar o acoso sexual con perspectiva de xénero pretende, en suma, algo que todos os xuíces e xuízas debemos buscar: a máis recta aplicación da lei e o Dereito.

The comments are closed.


GABINETE DE COMUNICACIÓN

Rúa do Hórreo, 65
15700 Santiago de Compostela
A Coruña
Teléfono [+34] 981 56 97 40
FAX [+34] 981 57 23 35

comunicacion@valedordopobo.gal