A impunidade como práctica discriminatoria por Rubén Chaia Xuíz da Cámara penal de Concepción del Uruguay, Entre Ríos, Arxentina

30 Novembro, 2021 falamos de feminismo

O artigo 3º da Convención Interamericana para Previr, Sancionar e Erradicar a Violencia contra a Muller, sinala que “toda muller ten dereito a unha vida libre de violencia, tanto no ámbito público como no privado”. Na práctica esta disposición advirte que a indiferenza estatal ante a violencia que padecen as mulleres é discriminatoria, por iso é polo que non sexa suficiente con sinalar e actuar sobre os padecementos da muller vítima, debemos tentar evitar que as mulleres sexan vítimas o que esixe accións positivas que involucren a todos os sectores da sociedade sen crer en solucións máxicas ou excluíntes que repousen por exemplo no sistema xudicial por dúas cuestións básicas: a) o proceso penal ten a virtualidade de converter ás vítimas en vítimas do proceso e b) o dereito penal é fragmentario, aplícase ex post, é importante favorecer condicións que permitan o desenvolvemento a unha vida sen violencia.

 

Esta idea implica a execución de políticas activas que favorezan a deconstrucción do modelo de sociedade patriarcal e fomenten a construción dunha sociedade que funde as súas relacións na igualdade e a dignidade das persoas o que require de base, a eliminación de todo tipo de violencia. Con iso, é claro que aínda que é importante traballar sobre a violencia consumada deberiamos redirixir e concentrar os nosos esforzos un paso antes: na prevención da violencia. Esta visión reforza a necesidade de actuar en prevención e inclusión co fin de desterrar os patróns culturais e sociais machistas arraigados desde a máis temperá historia da humanidade. Temos que reforzar os dereitos de “ todas as mulleres” para evitar, nalgún punto, ter que traballar sobre os “dereitos das mulleres vítimas de violencia”. Así, empoderar ás mulleres -e a todos os grupos vulnerables- podería converterse na mellor ferramenta de prevención contra a violencia.

 

Desde esta óptica é claro que cando o sistema penal procesa un caso de violencia contra a muller, a sociedade fracasou no seu intento de prevención, na súa loita de non discriminación. Sería realmente bo evitar que os casos cheguen ao sistema penal. É evidente entón que librarnos do flaxelo da violencia significa traballar moito máis que en diminuír os casos penais ou sancionar os culpables.

 

Agora ben, unha vez que o delito se cometeu, debemos recoñecer que todo o esforzo preventivo fracasou e concentrarnos na investigación e sanción de quen resulte responsable logo do tránsito dun proceso xusto. Neste punto e como en todo delito, o estado monopoliza o exercicio legal da violencia con debida dilixencia na investigación e sanción con todo, en casos de violencia contra a muller súmase a decisión política de tentar erradicar os obstáculos que impiden o desenvolvemento dunha vida en liberdade das mulleres o que impón un esforzo adicional con miras nun obxectivo estratéxico: eliminar a impunidade.

 

A impunidade actúa como factor negativo na eliminación da violencia, ten efectos adversos, propagadores. Cando o Estado fracasa no seu labor de responsabilizar aos autores de actos de violencia, a sociedade está a tolerar expresa ou tacitamente a violencia contra as mulleres e con iso, a impunidade non só alenta novas agresións senón que tamén, transmite unha mensaxe de que a violencia masculina contra a muller é natural, aceptable, normal. Vemos entón que existe unha estreita vinculación entre a discriminación, violencia e debida dilixencia.

 

Esta perspectiva é acuñada por organismos internacionais ao sinalar que a falla do Estado de actuar con debida dilixencia para protexer ás mulleres da violencia constitúe unha forma de discriminación, e unha negación do seu dereito á igual protección da lei. Estes principios tamén foron aplicados para responsabilizar aos Estados por fallas na protección das mulleres respecto de actos de violencia doméstica cometidos por particulares. Así, recoñeceuse internacionalmente que a violencia doméstica é unha violación dos dereitos humanos e unha das formas máis persistentes de discriminación, que afecta a mulleres de todas as idades, etnias, razas e clases sociais.

 

É dicir, existe un dobre obxectivo ao asumir a obrigación de investigar e sancionar os feitos: por unha banda, imponse un castigo a quen quebrantou a lei vixente lesionando os dereitos humanos da vítima por outro, faise saber ao resto dos integrantes da sociedade que esas condutas non serán toleradas. É unha mensaxe de dúas vías: “iso que fas non está permitido”, “iso que fixo o autor, non o repitas porque serás castigado”. Noutras palabras, o traballo xudicial responsable ante un feito destas características é asumido como “garantía de non repetición”.

 

Así, aínda que historicamente a avaliación da debida dilixencia estatal se centraba na resposta aos actos de violencia que xa ocorreron, utilizando métricas como a reforma lexislativa, o acceso á xustiza e a provisión de servizos ás vítimas, no tema de violencia contra a muller, de acordo cos criterios trazados desde a Comunidade Internacional, requírese que os Estados: 1) preveñan a violencia contra as mulleres, 2) protexan mulleres fronte á violencia, 3) sancionen a quen cometa actos de violencia, e 4) reparen ás vítimas de violencia. Este marco obriga aos Estados a transformar os valores sociais e as institucións que sosteñen a desigualdade de xénero e, ao mesmo tempo, responder eficazmente á violencia contra a muller cando ocorre.

 

Para non converter á vítima de violencia en vítima do proceso, esíxese que os organismos do Estado desenvolvan un labor: 1) con apego ao principio de celeridade, 2) poñendo especial atención nas condicións particulares da vítima, o dano sufrido polo delito e a gravidade, e demais circunstancias do caso e o seu contexto, 3) adoptando as medidas do caso tendentes a minimizar os efectos do proceso. A celeridade do proceso e o trato digno dispensado á vítima son de vital importancia para impedir a súa revictimización.

 

É claro entón que a vítima deixou de ser un “obxecto” de preocupación atendendo á seguridade que se lle debía brindar co propósito que poidan declarar en xuízo -isto é: vítima insumo- para  ter unha consideración moito máis intensa e cualificada o que deu nacemento a unha interpretación expansiva da protección xudicial chegando ao pleno recoñecemento da súa dignidade, situación que trasunta nun maior respecto dentro e fóra do proceso penal -incluíndo a todos os organismos que tomen contacto con vítimas- o que derivou no recoñecemento dos seguintes dereitos: a) a obter un trato digno durante todo o proceso, b) a ser oída, c) a respectar os seus tempos de recuperación, d) a ser informado, e) a ser consultada, nalgúns casos para obter o seu consentimento e noutros a ser informada, f) a ofrecer elementos de proba e convicción a través dos medios pertinentes, g) a obter seguridade e protección, h) a que se reserve a súa identidade nalgunhas fases do proceso, i) a recorrer decisións adversas, j) a unha investigación responsable, seria, adecuada, k) a unha resolución oportuna do caso.

 

Nos casos dunha investigación penal por violencia sexual, a Corte Interamericana de Dereitos  Humanos resaltou que aínda cando a vítima sexa maior de idade, é necesario que: a) a declaración da vítima se realice nun ambiente cómodo e seguro, que lle brinde privacidade e confianza, b) a declaración da vítima se rexistre de forma tal que se evite ou limite a necesidade da súa repetición, c) se brinde atención médica, sanitaria e psicolóxica á vítima, tanto de emerxencia como de forma continuada se así se require, mediante un protocolo de atención cuxo obxectivo sexa reducir as consecuencias da agresión, d) se realice inmediatamente un exame médico e psicolóxico completo e detallado por persoal idóneo e capacitado, no posible do sexo que a vítima indique, ofrecéndolle que sexa acompañada, por alguén da súa confianza se así o desexa, e) se documenten e coordinen os actos investigativos e se manexe dilixentemente a proba, tomando mostras suficientes, realizando estudos para determinar a posible autoría do feito, asegurando outras probas como a roupa da vítima, investigando de forma inmediata o lugar dos feitos e garantindo a correcta cadea de custodia, f) se brinde acceso a asistencia xurídica gratuíta á vítima durante todas as etapas do proceso, g) se brinde atención médica, sanitaria e psicolóxica á vítima, tanto de emerxencia como de forma continuada se así se require, mediante un protocolo de atención cuxo obxectivo sexa reducir as consecuencias da agresión.

 

Como vemos, máis aló da específica redefinición do concepto e os alcances que se lles dá ás “vítimas”, atendendo á súa condición de vulnerables, tal como dixen antes, a noción de “ vítima-insumo” ou “vítima-obxecto” viuse trastornada en función dunha concepción máis ampla, con maior densidade no seu contido como tamén, dunha concepción distinta do papel que xoga dentro do proceso penal, especialmente baixo as nocións de “ tutela xudicial efectiva” e “proceso equitativo”, o que levou tamén a rever e reconfigurar o concepto de debido proceso.

 

Ante este novo paradigma podemos falar de vítimas do delito e vítimas do proceso. A partir dun novo enfoque e sobre todo do novo trato que se lle debe dispensar ás vítimas, as chamadas vítimas  do proceso deberan ser cada vez menos, a punto tal de convertelas en vítimas satisfeitas da atención e resposta dada polo sistema penal, tendo en conta que o deber asumido polo Estado arxentino non se esgota en previr, investigar e sancionar os feitos de violencia contra a muller senón que tamén se obrigou a garantir a protección dos seus dereitos e o acceso a ferramentas xudiciais no ámbito do proceso penal.

 

En fin, vemos que a irrupción da vítima potenciou a tensión estrutural que existe na sociedade e doutra banda, obrigounos a recalcular o modo en que procesamos os conflitos co obxecto de evitar a impunidade e ademais, buscar a maneira de diminuílos traballando no acceso equitativo aos dereitos humanos e non só na prevención desde un enfoque policíaco.

The comments are closed.


GABINETE DE COMUNICACIÓN

Rúa do Hórreo, 65
15700 Santiago de Compostela
A Coruña
Teléfono [+34] 981 56 97 40
FAX [+34] 981 57 23 35

comunicacion@valedordopobo.gal